Hipovitaminoz müvafiq vitaminin çatışmazlıq vəziyyətinə deyilir; bu vəziyyət gizli gedə və ya aydın ifadə olunmuş xarakter daşıya bilər (bu hal vitamin çatışmazlığının dərinliyindən asılıdır), avitaminoz zamanı müvafiq xəstəliklə özünü büruzə verir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Vitamin çatışmazlığı
Xəstəlik haqqında
Hazırda 13 vitamin məlumdur. Onlar insan orqanizmi üçün əvəzedilməz maddələr kimi qeyd olunur. Vitaminlər orqanizmimizin həyat fəaliyyətini dəstəkləyən müxtəlif proseslərdə iştirak edir. Bu maddələrin mənbəyi əsasən qidadır.
Bütün vitaminlər suda həll olan və yağda həll olan vitaminlərə bölünür. Sonunculara A, D, E, K vitaminləri aiddir. Onlar yağlarda həll olunmuş halda orqanizm tərəfindən mənimsənilə bilər. Qalanların hamısı: B qrupu vitaminləri (B1, B2, B3, B5, B6, B9, B12), C vitamini və H vitamini – suda həll olan vitaminlərdir.
Vitamin çatışmazlığından (hipovitaminozdan) və digər vacib maddələrdən ən çox uşaqlar (intensiv böyümə səbəbindən), uzun müddət və ya tez-tez xəstələnən insanlar, həzm sistemi ilə bağlı problemləri olanlar, yaşlı insanlar, eləcə də uzunmüddətli stressor təsirinə məruz qalanlar əziyyət çəkir.
Səbəbləri
Hipovitaminozun əsas səbəbləri:
- Qeyri-kafi qidalanma;
- Həzm sistemi xəstəlikləri;
- Vitaminlərə artmış ehtiyac (qadınlarda hamiləlik və laktasiya, fiziki və intellektual yüklənmələr, uşaq yaşı);
- Alkoqoldan sui-istifadə;
- Müxtəlif dərman preparatlarının dozasının aşılması və ya onların əlavə təsiri.
Hipovitaminozun inkişaf amilləri arasında ekoloji cəhətdən əlverişsiz regionda yaşamaq və toksik maddələrin orqanizmə uzunmüddətli təsiri də ola bilər.
Təsnifat
Hipovitaminozun 3 növü fərqləndirilir:
- Birincili (ekzogen) – qidalanma xüsusiyyətlərinə görə vitaminlərin orqanizmə az daxil olması ilə assosiasiyalıdır (qida rasionunda müxtəlifliyin olmaması, vegetarianlıq);
- Ikincili (endogen) – maddələrin həzm traktında pis sorulması, depolanma prosesinin pozulması və həddindən artıq sərf olunması ilə şərtlənir (məsələn, onkoloji xəstəliklər zamanı);
- Yatrogen – bəzi dərman vasitələrinin (antibakterial preparatlar, sitostatiklər, qıcolmaəleyhinə dərmanlar) qəbulu və ya tibbi manipulyasiyalar (hemodializ, zondla qidalanma) ilə şərtlənir.
Klinik mənzərə
Hipovitaminozun ilk simptomları qeyri-spesifikdir. Onlar artmış yorğunluq və oyanıqlıq, zəiflik, əsəbilik, ağlağanlıq, yuxu pozğunluqları, iştahasızlıq şəklində özünü göstərə bilər. Və bu, problemlərin tam siyahısından çox uzaqdır.
- C vitamininin (askorbin turşusunun) çatışmazlığı zəiflik, ödemlərin olması, diş ətlərinin qanaması, ağız boşluğu selikli qişasının zədələnməsi, anemiya və hətta çəki itirilməsi ilə özünü göstərir.
- B1 vitamini (tiamin) ürək-damar sisteminin işində fəal iştirak edir, həmçinin əzələlərin və sinir toxumasının fəaliyyəti üçün vacibdir. Bu vitaminin çatışmazlığı zamanı böyüklərdə ətraflarda iynələnmə hissi yaranır, yuxu pisləşir, əzələ ağrıları müşahidə oluna bilər, qəbizliyə meyl yaranır, narahatlıq, əsəbilik və ağlağanlıq, artmış yorğunluq artır, əmək qabiliyyəti azalır.
- B2 vitamininin (riboflavin) çatışmazlığı dodaqların selikli qişasının iltihabı, ağız künclərində çatlar, seboreyalı dermatit (burun-dodaq büküşləri, qulaqlar, göz qapaqları nahiyəsində qabıqlanma), fotofobiya və gözün konyunktivasının iltihabı şəklində özünü göstərə bilər. O, sümük iliyində qan hüceyrələrinin əmələ gəlməsi üçün (onun çatışmazlığı zamanı anemiya müşahidə olunur), immun sisteminin adekvat işləməsi üçün (orqanizmin xərçəngə qarşı və viruslara qarşı müdafiəsinin azalması), dırnaqların və saçların böyüməsi üçün (kövrəklik), qalxanabənzər vəzinin, reproduktiv və sinir sistemlərinin işində iştirak edir (hissiyatın pozulması, zəiflik, ətraflarda yanma, menstrual tsiklin pozulması və s.).
- B6 vitamini (piridoksin) çatışmazlığı qıcolma aktivliyi, əsəbilik, təşviş, stomatit, dilin iltihabı (qlossit) ilə təhlükəlidir. Bu vitamin zülalın mənimsənilməsi və əmələ gəlməsində, qan hüceyrələrinin yaranmasında və qlükozanın mənimsənilməsində iştirak edir. Çatışmazlığın təzahürlərinə bunlar aiddir: artmış yorğunluq, dəri, saç və dırnaqlarla bağlı problemlər, ağız künclərində çatlar, əzələlərdə zəiflik, ətraflarda keyimə, depressiyaya meyl, yuxu pozğunluğu.
- Fol turşusu (B9 vitamini) və B12 vitamini çatışmazlığı anemiya ilə təzahür edir, çünki bu zaman qırmızı qan hüceyrələrinin (eritrositlərin) yetişməsi pozulur. Dildə iltihab və ağrı, qida maddələrinin həzm olunması və sorulmasının pozulması yarana bilər, diqqətin cəmlənməsi pozulur, qısa müddətli yaddaş zəifləyir, zəiflik və artmış yorğunluq artır.
- A vitamini (retinol) çatışmazlığı artmış quruluqla müşayiət olunan «qaz dərisi»nə, gecə görməsinin azalmasına səbəb ola bilər. Həmçinin onkoloji və infeksion xəstəliklərin inkişafına meyl artır. Bitkilərdən insan A vitamininin sələfi olan beta-karotini alır, hansı ki, bağırsaqda A vitamininə çevrilir.
- Uşaqlıq yaşında D hipovitaminozu raxitə, böyüklərdə isə osteomalyasiyaya (sümüklərin yumşalmasına) gətirib çıxara və osteoporoz riskini artıra bilər. D vitamini çatışmazlığının ilk əlamətləri zəiflik, infeksiyalara meyl, iş qabiliyyətinin azalmasıdır, sonra sümüklərdə ağrılar və s. Yaranır.
- Niasin (PP vitamini) çatışmazlığının xarakterik əlaməti «üç D» adlanan simptomlar kompleksidir: dermatit, diareya və demensiya (intellektin azalması). Pellaqra məhz belə təzahür edir.
- E vitamini (tokoferol) çatışmazlığı antioksidant müdafiənin azalması ilə müşayiət olunur. Bu, anemiyaya, əzələ distrofiyasına, qaraciyərin piy distrofiyasının inkişafına və s. Gətirib çıxara bilər.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Skrininq diaqnostikası üçün standart ümumkliniki qan və sidik analizləri, nevroloji müayinə və hipovitaminozun nəticələrini qiymətləndirməyə imkan verən digər metodlar istifadə olunur. Konkret növün dəqiqləşdirilməsi üçün aktiv və ya qeyri-aktiv vitaminin, həmçinin onun spesifik metabolitlərinin təyini ilə müvafiq qan analizi aparılır.
Müalicə
Hipovitaminozun müalicəsi konservativ metodlarla aparılır.
Müalicənin əsasını əvəzləyici terapiya təşkil edir – çatışmayan vitaminin müalicə dozasında orqanizmə yeridilməsi. Terapiyanın müddəti çatışmazlığın dərəcəsindən asılı olaraq 1 ay və daha çoxdur.
Əməliyyat məsələsi yalnız həzm traktı orqanlarının vitaminlərin sorulmasını pozan cərrahi patologiyası olduqda nəzərdən keçirilə bilər.
Reabilitasiya
Əsas müalicə kursundan sonra orqanizmdə depo yaratmağa imkan verən vitaminin dəstəkləyici dozaları təyin edilir.
Profilaktika
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı bütün qida maddələrinin kapsul və tabletlərdən deyil, qidadan alınmasını tövsiyə edir; onlara yalnız son zərurət olduqda müraciət edilməlidir. Polivitamin preparatlarının əsassız qəbulu hipervitaminoz – doza aşımı halları ilə təhlükəlidir, bu isə sağlamlıq üçün təhlükəli ola bilər.
Hipovitaminozun profilaktikasını apararkən nəzərə almaq lazımdır ki, məhsuldakı vitaminlərin miqdarı saxlanma müddətindən və şəraitindən, həmçinin kulinar emaldan asılıdır. Saxlanma müddəti nə qədər uzun, məhsul isə nə qədər daha aqressiv emala məruz qalarsa, onun tərkibində vitaminlər bir o qədər az olar. Halbuki A vitamini, əksinə, məhsulun kulinar emalından sonra daha yaxşı sorulur.
Yadda saxla!
Heyvan mənşəli məhsullardan alınan A vitamini və orqanizmdə A vitamininə çevrilən bitki mənşəli məhsullardakı beta-karotin, tədqiqatların göstərdiyi kimi, epitel toxumalarının xərçəngi riskini azaldır (dəri, ağciyərlər, sidik kisəsi, uşaqlıq boynu, mədə-bağırsaq traktının bəzi xərçəng növləri, süd vəzi xərçənginin bəzi növləri və öd kisəsi xərçəngi). Məlum oldu ki, bitki mənşəli beta-karotin (bütün narıncı və tünd yaşıl bitkilər və onların meyvələri) təbii halda heyvan mənşəli maddə olan A vitaminindən (yumurta sarısı, kərə yağı) daha effektivdir.
Suallar və cavablar
Hipovitaminozun konkret növünün verifikasiyasını və müvafiq müalicənin seçilməsini qastroenteroloq aparır, bəzi hallarda endokrinoloqun da köməyinə ehtiyac olur.
Yüksək dozalarda aspirin preparatının uzunmüddətli qəbulu C vitamininin böyrəklər vasitəsilə xaric olmasını gücləndirə və müvafiq hipovitaminoza səbəb ola bilər. Daxilə qəbul olunan hormonal kontraseptivlər C və B6 vitaminlərinin səviyyəsini azalda bilər. Orqanizmdə B6 vitamininin ehtiyatları da antibakterial preparatların uzunmüddətli tətbiqi zamanı azala bilər.
Təhlükə həll olunan qəhvədir. Gündə 4 fincandan çox qəbul etmək tövsiyə edilmir, çünki B qrup vitaminlərinin və bəzi mineralların sorulması pozula bilər.
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
