Revmatoid artrit oynaqların xroniki autoimmun iltihabıdır: immun sistem oynaqların daxili qişasına hücum edir, nəticədə ağrı, şişkinlik, səhər tutulması yaranır, müalicə olunmadıqda isə oynaqlar dağılır. Erkən başlanan müalicə xəstəliyi nəzarətdə saxlamağa imkan verir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Revmatoid poliartrit
- RA
- Arthritis rheumatoides
Xəstəlik haqqında
Revmatoid artrit – əsasən oynaqları zədələyən sistem autoimmun xəstəlikdir. İmmun sistem səhvən oynağın sinovial qişasını yad toxuma kimi qəbul edir və onda iltihab yaradır. İltihablı qişa qalınlaşır, qığırdağı və sümüyü tədricən dağıdır, oynaq deformasiyaya uğrayır.
Xəstəlik hər yaşda başlaya bilər, lakin daha çox orta yaşlı insanlarda, qadınlarda isə kişilərdən bir neçə dəfə tez-tez rast gəlinir. Revmatoid artrit yalnız oynaqlara deyil, ağciyərlərə, ürəyə, damarlara, gözlərə və qan sisteminə də təsir edə bilər.
Müasir müalicə sayəsində əksər pasiyentlərdə xəstəliyin aktivliyini aşağı salmaq, oynaqların dağılmasını dayandırmaq və iş qabiliyyətini qorumaq mümkündür.
Səbəbləri
Xəstəliyin dəqiq səbəbi məlum deyil. O, irsi meyl ilə xarici amillərin birgə təsiri nəticəsində immun sistemin nəzarətinin pozulması kimi inkişaf edir.
Riski artıran amillər:
- qadın cinsi və hormonal dəyişikliklər;
- yaxın qohumlarda revmatoid artritin və ya digər autoimmun xəstəliklərin olması;
- siqaret çəkmə – ən mühüm dəyişdirilə bilən risk amili;
- artıq çəki;
- diş əti və ağız boşluğunun xroniki infeksiyaları (periodontit);
- bəzi virus və bakterial infeksiyalar, ağır stress.
Təsnifat
Laborator göstəricilərə görə:
- seropozitiv revmatoid artrit – qanda revmatoid amil və (və ya) sitrullinləşmiş peptidə qarşı anticisimlər aşkar edilir; adətən daha aktiv gedir;
- seronegativ revmatoid artrit – bu anticisimlər tapılmır, diaqnoz klinik əlamətlərə və müayinələrə əsasən qoyulur.
Aktivliyə görə: remissiya, aşağı, orta və yüksək aktivlik.
Rentgen mərhələsinə görə: oynaqətrafı osteoporozdan başlayaraq oynaq aralığının daralması, eroziyalar və oynağın bitişməsinə (ankiloz) qədər bir neçə mərhələ fərqləndirilir.
Xüsusi formalar: yuvenil artrit (uşaqlarda), Felti sindromu, yaşlılarda başlayan revmatoid artrit.
Klinik mənzərə
Xəstəlik çox vaxt tədricən, bir neçə həftə və ya ay ərzində başlayır. Əsas əlamətlər:
- əl və ayaqların kiçik oynaqlarında – barmaq oynaqlarında, bilək, ayaq barmaqlarının əsasında – ağrı və şişkinlik;
- oynaqların simmetrik zədələnməsi – eyni oynaqlar hər iki tərəfdə;
- səhər tutulması – oyandıqdan sonra oynaqlarda sərtlik, adətən bir saatdan çox davam edir;
- oynaqların üzərində dərinin istiləşməsi, hərəkətin məhdudlaşması;
- ümumi halsızlıq, yorğunluq, subfebril hərarət, iştahın və çəkinin azalması;
- dirsək və barmaqlar nahiyəsində dərialtı revmatoid düyünlər.
Sonrakı mərhələlərdə barmaqların tipik deformasiyaları, əlin dirsək tərəfə əyilməsi, tutma gücünün azalması yaranır. Oynaqdankənar əlamətlər – göz və ağız quruluğu, nəfəs darlığı, qanazlığı – də ola bilər.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu revmatoloq şikayətlərə, baxışa və müayinə nəticələrinə əsasən qoyur. Erkən diaqnoz xüsusilə vacibdir, çünki oynaqların dağılması xəstəliyin ilk aylarında başlaya bilər.
- qanın ümumi analizi, EÇS və C-reaktiv zülal – iltihabın aktivliyini göstərir;
- revmatoid amil və sitrullinləşmiş peptidə qarşı anticisimlər (anti-CCP);
- əl və ayaq oynaqlarının rentgenoqrafiyası – eroziyaların və oynaq aralığının daralmasının aşkarlanması;
- oynaqların USM-i və ya MRT – sinovitin və erkən dəyişikliklərin görüntülənməsi;
- qaraciyər və böyrək göstəriciləri – müalicənin seçilməsi və təhlükəsizliyinə nəzarət üçün;
- göstəriş olduqda ağciyərlərin müayinəsi.
Differensial diaqnostika osteoartroz, psoriatik və reaktiv artrit, podaqra, sistemli qırmızı qurdeşənəyi və virus mənşəli artritlərlə aparılır.
Ağırlaşmalar
Nəzarətsiz gedən revmatoid artrit aşağıdakı ağırlaşmalara gətirib çıxara bilər:
- oynaqların deformasiyası və funksiyasının itirilməsi, əlilliyə qədər;
- ürək-damar xəstəlikləri – ateroskleroz, miokard infarktı və insult riskinin artması;
- osteoporoz və sınıqlar;
- interstisial ağciyər xəstəliyi;
- Şeqren sindromu, vaskulit, qanazlığı;
- infeksiyalara meylin artması.
Müalicə
Müalicənin məqsədi remissiyaya və ya xəstəliyin aşağı aktivliyinə nail olmaq, oynaqların dağılmasını dayandırmaq və həyat keyfiyyətini qorumaqdır. Müalicəni revmatoloq seçir və onun effektini müntəzəm qiymətləndirərək dəyişdirir.
Bazis (xəstəliyi modifikasiya edən) müalicə
Diaqnoz qoyulan kimi başlanılır. Ənənəvi bazis preparatları (metotreksat, leflunomid, sulfasalazin, hidroksixloroxin), kifayət qədər effekt olmadıqda isə gen-mühəndisliyi bioloji preparatları və ya JAK inhibitorları tətbiq oluna bilər. Preparatın seçimi və sxemi yalnız həkim tərəfindən müəyyən edilir, müalicə zamanı qan analizləri ilə nəzarət aparılır.
Simptomatik müalicə
Ağrını və iltihabı azaltmaq üçün qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr, kəskinləşmə zamanı qısa müddətə qlükokortikoidlər, ayrı-ayrı oynaqlara iynələr tətbiq edilə bilər.
Qeyri-dərman üsulları və cərrahi müalicə
Müalicəvi bədən tərbiyəsi, fizioterapiya, ortezlər və ergoterapiya oynaqların funksiyasını qoruyur. Oynaq ağır dağıldıqda endoprotezləmə və ya rekonstruktiv əməliyyatlar aparılır.
Reabilitasiya
Reabilitasiya müalicənin ayrılmaz hissəsidir və xəstəliyin bütün mərhələlərində davam edir:
- müntəzəm, həkimlə razılaşdırılmış fiziki aktivlik – üzgüçülük, gəzinti, oynaqların hərəkətliliyini saxlayan məşqlər;
- əl funksiyasının bərpası üçün ergoterapiya və gündəlik işlərdə köməkçi vasitələr;
- ortopedik ayaqqabı və ortezlər;
- bədən çəkisinin normallaşdırılması;
- endoprotezləmədən sonra reabilitoloq nəzarəti ilə mərhələli bərpa.
Profilaktika
Revmatoid artritin spesifik profilaktikası yoxdur, lakin riski və ağırlaşmaları azaltmaq mümkündür:
- siqareti tərk etmək;
- normal bədən çəkisini saxlamaq, fiziki aktiv olmaq;
- ağız boşluğunun gigiyenası və diş əti xəstəliklərinin müalicəsi;
- ailədə autoimmun xəstəliklər olduqda oynaqlarda davamlı ağrı və şişkinlikdə erkən müraciət;
- diaqnoz qoyulmuş pasiyentlərdə – müalicəni dayandırmamaq, peyvəndləri həkimlə planlaşdırmaq, ürək-damar risk amillərinə nəzarət etmək.
Yadda saxla!
Revmatoid artritdə ən vacib dövr ilk aylardır – bu zaman başlanan bazis müalicə oynaqların dağılmasının qarşısını ala bilər.
- Əl və ayaq oynaqlarında bir neçə həftədən çox davam edən şişkinlik və səhər tutulması varsa, revmatoloqa müraciət edin.
- Yalnız ağrıkəsicilərlə kifayətlənməyin – onlar ağrını azaldır, lakin xəstəliyin gedişini dəyişmir.
- Müalicə zamanı yüksək hərarət, öskürək və ya hər hansı infeksiya əlaməti yaranarsa, həkimə xəbər verin.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Artrit
- Osteoartroz
- Şeqren sindromu (Şeqren xəstəliyi)
- Sistemli qırmızı qurdeşənəyi
- COVID-19-dan sonra revmatoid artrit
- Bexterev xəstəliyi
- Karpal tunel sindromu
- Psoriatik artrit
- Ağciyər fibrozu
- Yuvenil idiopatik artrit
- Amiloidoz
- Revmatik polimialgiya
- Artropatiya
- Çiyin oynağının artrozu
- Dirsək oynağının artrozu
Suallar və cavablar
Revmatoid artrit autoimmun iltihabdır: oynaqlar şişir, ağrı istirahətdən sonra və səhər güclənir, uzun səhər tutulması olur, adətən kiçik oynaqlar simmetrik zədələnir. Osteoartroz isə qığırdağın yaşla və yüklə bağlı aşınmasıdır: ağrı yükdən sonra artır, səhər tutulması qısa olur, daha çox diz, bud-çanaq oynaqları və onurğa zədələnir.
Xəstəlik xroniki gedişlidir və tam sağalma nadir hallarda olur. Lakin müasir bazis və bioloji müalicə ilə əksər pasiyentlərdə uzunmüddətli remissiya əldə etmək mümkündür – oynaqlar ağrımır, şişmir və dağılmır. Remissiyanı qorumaq üçün müalicə həkim nəzarəti ilə davam etdirilir.
Bəli, lakin hamiləlik əvvəlcədən planlaşdırılmalıdır. Bəzi bazis preparatları hamiləlikdən əvvəl dayandırılmalı və ya dəyişdirilməlidir. Ona görə hamiləlik planı barədə revmatoloqa və ginekoloqa öncədən məlumat vermək vacibdir.
Xeyr. Revmatoid amil bəzi digər autoimmun xəstəliklərdə, xroniki infeksiyalarda və hətta sağlam yaşlı insanlarda da aşkar edilə bilər. Diaqnoz yalnız klinik əlamətlər, digər analizlər və görüntüləmə müayinələri birlikdə qiymətləndirildikdən sonra revmatoloq tərəfindən qoyulur.
Mövzu üzrə məqalələr
Densitometriya – bu nədir və ona necə hazırlaşmaq lazımdır
Densitometriya — sümük karkasının möhkəmliyi barədə mühakimə yürütməyə və onun quruluşunun zəifləməsinin ilk əlamətlərini görməyə imkan verən diaqnostik…
İstiqamət: Revmatologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
