2-ci tip şəkərli diabet toxumaların insulinə həssaslığının azalması və mədəaltı vəzinin insulin ifrazının tədricən zəifləməsi nəticəsində qan şəkərinin xroniki yüksəlməsidir. Həyat tərzinin dəyişdirilməsi və müasir dərmanlar xəstəliyi uzun illər nəzarətdə saxlamağa imkan verir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- İnsulindən asılı olmayan diabet
- yetkinlərin diabeti
- 2-ci tip diabet
Xəstəlik haqqında
2-ci tip diabet şəkərli diabetin ən çox rast gələn formasıdır. Onun əsasında iki proses durur: insulin müqaviməti – əzələ, qaraciyər və piy toxumasının insulinə zəif cavab verməsi – və mədəaltı vəzinin beta-hüceyrələrinin tədricən yorulması. Nəticədə qlükoza hüceyrələrə pis daxil olur və qanda toplanır.
Xəstəlik adətən yavaş, illər ərzində inkişaf edir və uzun müddət heç bir əlamət verməyə bilər. Ona görə də çox vaxt profilaktik müayinə zamanı və ya artıq ağırlaşmalar yarandıqdan sonra aşkar edilir. Əvvəllər yalnız yaşlı insanların xəstəliyi sayılırdısa, bu gün artıq çəki ilə əlaqədar gənclərdə və hətta yeniyetmələrdə də rast gəlinir.
2-ci tip diabet idarə olunan xəstəlikdir: qidalanmanın düzəldilməsi, fiziki aktivlik, çəkinin azaldılması və düzgün seçilmiş müalicə qan şəkərini normal səviyyəyə yaxın saxlamağa və ağırlaşmaların qarşısını almağa imkan verir.
Səbəbləri
Xəstəlik irsi meyl ilə həyat tərzi amillərinin birgə təsiri nəticəsində inkişaf edir. Əsas risk amilləri:
- artıq çəki və xüsusilə qarın nahiyəsində piylənmə;
- az hərəkətli həyat tərzi;
- yüksək kalorili, şəkərli içkilərlə və emal olunmuş qidalarla zəngin qidalanma;
- yaxın qohumlarda 2-ci tip diabetin olması;
- yaşın artması;
- prediabet, hamiləlik zamanı keçirilmiş hestasion diabet, iri döl doğulması;
- arterial hipertenziya, dislipidemiya, polikistik yumurtalıq sindromu;
- yuxu çatışmazlığı, xroniki stress, siqaret çəkmə;
- bəzi dərmanların, məsələn qlükokortikoidlərin uzunmüddətli qəbulu.
Təsnifat
Klinik praktikada 2-ci tip diabet gedişinə və müalicəyə ehtiyacına görə qiymətləndirilir:
- yalnız həyat tərzinin dəyişdirilməsi ilə nəzarət olunan diabet;
- tabletlər və ya inyeksion qeyri-insulin preparatları ilə nəzarət olunan diabet;
- insulin terapiyası tələb edən diabet – adətən uzun illik gedişdən sonra.
Bundan əlavə, ağırlaşmaların olub-olmamasına (retinopatiya, nefropatiya, neyropatiya, ürək-damar xəstəlikləri) görə xəstəliyin dərəcəsi müəyyən edilir.
Klinik mənzərə
Uzun müddət xəstəlik heç bir əlamət verməyə bilər. Şəkər xeyli yüksəldikdə aşağıdakılar yaranır:
- susuzluq, ağız quruluğu;
- tez-tez sidik ifrazı, xüsusən gecələr;
- halsızlıq, yorğunluq, yuxululuq;
- dərinin və cinsiyyət orqanları nahiyəsinin qaşınması;
- kiçik yaraların və sıyrıqların gec sağalması;
- təkrarlanan göbələk və sidik yolu infeksiyaları;
- görmənin bulanması;
- ayaqlarda keyimə, göynəmə, yanğı hissi;
- kişilərdə ereksiyanın zəifləməsi.
Çox vaxt boyun və qoltuqaltı nahiyədə dərinin tündləşməsi (qara akantoz) insulin müqavimətinin işarəsi olur.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz qan analizlərinə əsasən qoyulur və adətən təkrar müayinə ilə təsdiqlənir:
- ac qarına qanda qlükoza;
- qlikləşmiş hemoqlobin (HbA1c) – son aylardakı orta şəkər səviyyəsi;
- peroral qlükozatolerantlıq testi – sərhəd hallarda;
- sidiyin ümumi analizi, sidikdə albumin – böyrəklərin qiymətləndirilməsi;
- kreatinin və böyrəklərin süzmə sürəti;
- lipid spektri, qaraciyər fermentləri;
- arterial təzyiqin ölçülməsi, EKQ;
- göz dibinin müayinəsi və ayaqların həssaslığının yoxlanılması.
Diaqnoz anında ağırlaşmaların axtarılması vacibdir, çünki xəstəlik çox vaxt əlamətsiz gedir.
Ağırlaşmalar
- ürək-damar xəstəlikləri – ürəyin işemik xəstəliyi, miokard infarktı, insult, ayaq arteriyalarının aterosklerozu;
- diabetik nefropatiya və xroniki böyrək xəstəliyi;
- diabetik retinopatiya, katarakta;
- periferik və vegetativ neyropatiya;
- diabetik ayaq sindromu, trofik xoralar;
- qaraciyərin piylənməsi;
- kəskin vəziyyətlər – hiperosmolyar vəziyyət, müalicə fonunda hipoqlikemiya.
Müalicə
Müalicə fərdi hədəflərlə qurulur: qan şəkəri, arterial təzyiq, xolesterin və bədən çəkisi birlikdə nəzarətdə saxlanılır. Sxemi endokrinoloq və ya terapevt seçir.
Həyat tərzinin dəyişdirilməsi
Bütün mərhələlərdə müalicənin təməlidir: şəkərli içkilərdən və sürətli karbohidratlardan imtina, tərəvəz, tam taxıl, paxlalılar, balıq və bitki yağlarına üstünlük verilməsi, porsiyaların azaldılması, həftə ərzində müntəzəm orta intensivlikli fiziki aktivlik, çəkinin azaldılması. Çəkinin hətta orta dərəcədə azalması şəkər göstəricilərini nəzərəçarpacaq dərəcədə yaxşılaşdırır.
Dərman müalicəsi
Əksər hallarda ilk preparat metformindir. Ehtiyac olduqda həkim digər qruplardan preparatlar əlavə edir: SGLT2 inhibitorları (ürək və böyrəkləri əlavə qoruyur), GLP-1 reseptor aqonistləri (çəkinin azalmasına kömək edir), DPP-4 inhibitorları, sulfonilsidik törəmələri, pioqlitazon. Uzunmüddətli gedişdə və ya şəkər çox yüksək olduqda insulin təyin edilir. Preparatın seçimi ürək, böyrək xəstəliklərinin, çəkinin və hipoqlikemiya riskinin nəzərə alınması ilə aparılır.
Risk amillərinə nəzarət
Arterial təzyiqin və xolesterinin müalicəsi, siqaretdən imtina ürək-damar ağırlaşmalarının qarşısını almaq üçün şəkər nəzarəti qədər vacibdir.
Reabilitasiya
- endokrinoloq və ya terapevtdə müntəzəm nəzarət, HbA1c-nin dövri yoxlanılması;
- evdə qlükometrlə özünənəzarət – xüsusən insulin və ya hipoqlikemiya yarada bilən preparatlar qəbul edildikdə;
- ildə bir dəfə oftalmoloq müayinəsi, böyrək göstəriciləri, ayaqların yoxlanılması;
- dietoloqla qidalanma planının hazırlanması;
- «diabet məktəbi» – özünənəzarət və ayaq qulluğu bacarıqlarının öyrənilməsi.
Profilaktika
2-ci tip diabetin böyük hissəsinin qarşısını almaq və ya başlanğıcını gecikdirmək mümkündür:
- normal bədən çəkisini saxlamaq, artıq çəki varsa onu tədricən azaltmaq;
- gündəlik fiziki aktivlik – gəzinti, üzgüçülük, velosiped;
- şəkərli içkilərdən, ağ çörək və şirniyyatın həddən artıq istifadəsindən imtina;
- siqareti tərk etmək, kifayət qədər yatmaq;
- risk amilləri olan insanlarda müntəzəm qan şəkərinin yoxlanılması;
- prediabet aşkar edildikdə həkimlə birlikdə profilaktika proqramına başlamaq.
Yadda saxla!
2-ci tip diabet uzun illər səssiz gedə bilər, ona görə əsas silah – erkən aşkarlama və ardıcıl müalicədir.
- Artıq çəki, ailədə diabet və ya yüksək təzyiq varsa, qan şəkərini və HbA1c-ni müntəzəm yoxlatdırın.
- Dərmanları özbaşına dayandırmayın və «xalq üsulları» ilə əvəz etməyin.
- Ayaqlarda yara, rəng dəyişikliyi və ya şişkinlik görsəniz, həkimə gecikmədən müraciət edin.
- Huşun qarışması, şiddətli susuzluq, qusma və ya döş qəfəsində ağrı zamanı təcili yardım çağırın (103).
Əlaqəli Xəstəliklər
- Şəkərli diabet
- İnsulin müqaviməti
- Metabolik sindrom
- Piylənmə
- Diabetik retinopatiya
- Diabetik ayaq
- Polineyropatiya
- Hipertoniya
- Dislipidemiya (lipid mübadiləsinin pozulması)
- Ürəyin işemik xəstəliyi
- Qaraciyərin piylənmə xəstəliyi
- 1-ci tip şəkərli diabet
- Addison xəstəliyi
- Adrenogenital sindrom (anadangəlmə böyrəküstü vəz hiperplaziyası)
- Akromegaliya
Faydalı Məqalələr
Şəkərli diabet hökm deyil!
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, 2003-cü ildə artıq çəkidən əziyyət çəkən insanların sayı 1 milyarddan çoxdur. Piylənmə təkcə…
İstiqamət: Endokrinologiya
Diabet preparatı və çəki məsələsi: tətbiqin effektivliyi və riskləri
Bu dərman preparatı 2-ci tip şəkərli diabeti olan insanlara kömək etmək üçün yaradılıb. Lakin ictimai məkanda ən çox…
İstiqamət: Endokrinologiya
Tirzetta
Son illərdə 2-ci tip şəkərli diabetin və piylənmənin müalicəsinə yanaşmalar nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişib. Əgər əvvəllər həkimlər əsasən tablet…
İstiqamət: Endokrinologiya
Qlükaqonabənzər peptid-1 reseptor aqonistləri: tətbiqin effektivliyi və riskləri
Qlükaqonabənzər peptid-1 reseptor aqonistləri şəkər səviyyəsini tənzimləmək və bədən kütləsinin normallaşmasına şərait yaratmaq qabiliyyətinə görə mütəxəssislərin və pasiyentlərin…
İstiqamət: Endokrinologiya
Prediabet
Prediabet — karbohidrat mübadiləsinin aralıq vəziyyətidir, bu zaman qanda qlükozanın səviyyəsi fizioloji normaları keçir, lakin hələ şəkərli diabet…
İstiqamət: Endokrinologiya
Suallar və cavablar
Xəstəlik xroniki hesab olunur. Lakin erkən mərhələdə əhəmiyyətli çəki itkisi və həyat tərzinin dəyişdirilməsi ilə bəzi insanlarda şəkər dərmansız normal səviyyəyə qayıdır – buna remissiya deyilir. Remissiya zamanı da həkim nəzarəti və müntəzəm yoxlamalar davam etdirilməlidir.
Xeyr. İnsulin sadəcə qan şəkərini nəzarətdə saxlamağa kömək edən vasitələrdən biridir. O, bəzən müvəqqəti, məsələn ağır infeksiya və ya əməliyyat zamanı, bəzən isə uzunmüddətli təyin edilir. İnsulinə vaxtında keçid ağırlaşmaların qarşısını alır.
Bəli, tam meyvələr sağlam qidalanmanın bir hissəsidir. Onları gün ərzində kiçik porsiyalarla yemək, meyvə şirələri və qurudulmuş meyvələrlə isə ehtiyatlı olmaq tövsiyə olunur. Fərdi qidalanma planını dietoloq və ya endokrinoloqla hazırlamaq məqsədəuyğundur.
Adətən bir neçə ayda bir HbA1c, ildə ən azı bir dəfə lipid spektri, kreatinin və sidikdə albumin, göz dibinin müayinəsi və ayaqların yoxlanılması tövsiyə olunur. Hər vizitdə arterial təzyiq ölçülür. Konkret cədvəli həkim fərdi müəyyən edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Hamiləlikdə şəkər yükləmə testi: necə hazırlaşmalı?
Qlükoza tolerantlıq testi hamiləlikdə şəkər mübadiləsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hazırlıq, məhlul və qan götürmə vaxtı protokola görə…
İstiqamət: Ginekologiya / Endokrinologiya
Artıq çəki ilə hamiləlik: diqqət tərəzidən çox sağlamlıq planında olmalıdır
Piylənmə hamiləlikdə bəzi ağırlaşmaların ehtimalını artıra bilər, lakin bu, hər pasiyentdə problem yaranacağı demək deyil. Qınama və sərt…
İstiqamət: Ginekologiya / Dietologiya
Qalxanabənzər vəz və hamiləlik: TSH nəticəsini necə qiymətləndirməli?
Qalxanabənzər vəzin hormonları ana və dölün sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir. Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər analizlərə təsir etdiyindən TSH və sərbəst…
İstiqamət: Endokrinologiya / Ginekologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
