Qaraciyər fibrozu xroniki iltihab və zədələnmə nəticəsində qaraciyərdə birləşdirici (çapıq) toxumanın toplanmasıdır. Uzun müddət əlamətsiz keçir, son mərhələsi sirrozdur. Səbəb aradan qaldırıldıqda fibroz dayana və hətta qismən geri dönə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Qaraciyər toxumasının çapıqlaşması
- qaraciyərin fibrozlaşması
- Fibrosis hepatis
Xəstəlik haqqında
Qaraciyər hüceyrələri zədələndikdə orqan özünü bərpa etməyə çalışır. Zədələnmə uzun müddət – illərlə – davam etdikdə bərpa prosesi pozulur: qaraciyərin xüsusi (ulduzvari) hüceyrələri aktivləşir və ölmüş hüceyrələrin yerində kollagen lifləri toplanır. Bu çapıq toxuması qaraciyər daxilində qan axınını və orqanın işini tədricən pozur.
Fibroz müstəqil xəstəlik deyil, müxtəlif xroniki qaraciyər xəstəliklərinin ümumi nəticəsidir. Onun dərəcəsi proqnozu və müalicə taktikasını müəyyən edir: əhəmiyyətli fibroz olduqda sirroz və onun ağırlaşmalarının yaranma ehtimalı xeyli artır. Fibroz hər yaşda inkişaf edə bilər, lakin daha çox orta və ahıl yaşlı insanlarda, piylənmə, şəkərli diabet, xroniki virus hepatiti və alkoqoldan sui-istifadə fonunda aşkar olunur.
Qaraciyərin bərpa qabiliyyəti yüksəkdir. Erkən mərhələlərdə fibroz geri dönəndir, sirroz mərhələsində isə dəyişikliklər əsasən qalıcıdır. Buna görə fibrozu vaxtında aşkar etmək və səbəbini aradan qaldırmaq vacibdir.
Səbəbləri
Qaraciyəri uzun müddət zədələyən istənilən amil fibroza səbəb ola bilər. Ən çox rast gəlinən səbəblər bunlardır:
- Metabolik disfunksiya ilə əlaqəli steatotik qaraciyər xəstəliyi (piy hepatozu, steatohepatit) – piylənmə, 2-ci tip diabet, dislipidemiya və arterial hipertenziya fonunda qaraciyərdə piy toplanır və iltihab yaranır; hazırda fibrozun ən geniş yayılmış səbəblərindən biridir.
- Xroniki virus hepatitləri – B, C və D hepatitləri illərlə əlamətsiz davam edərək fibroza aparır.
- Alkoqoldan sui-istifadə – alkoqol qaraciyər hüceyrələrini birbaşa zədələyir, piylənmə ilə birlikdə riski xeyli artırır.
- Autoimmun xəstəliklər – autoimmun hepatit, birincili biliar xolangit, birincili sklerozlaşan xolangit.
- İrsi xəstəliklər – hemoxromatoz (dəmirin toplanması), Vilson xəstəliyi (misin toplanması), alfa-1-antitripsin çatışmazlığı.
- Toksik və dərman zədələnmələri – bəzi dərmanların, bitki preparatlarının və kimyəvi maddələrin uzunmüddətli təsiri.
- Öd axınının uzunmüddətli pozulması – öd yollarının daralması, daşlar, anadangəlmə anomaliyalar.
- Digər səbəblər – parazitar xəstəliklər, ürək çatışmazlığında qaraciyərdə venoz durğunluq, qaraciyər venalarının trombozu.
Fibrozun sürətlənməsinə siqaret, artıq çəki, insulinə rezistentlik və bir neçə səbəbin birləşməsi (məsələn, hepatit və alkoqol) təsir edir.
Mərhələlər
Fibrozun dərəcəsi adətən METAVIR şkalası ilə qiymətləndirilir:
- F0 – fibroz yoxdur;
- F1 – portal traktlarda yüngül fibroz;
- F2 – mülayim fibroz, tək-tük arakəsmələr;
- F3 – ağır (körpüvari) fibroz;
- F4 – sirroz.
F2 və daha yüksək dərəcələr «əhəmiyyətli fibroz» sayılır və daha aktiv müalicə və müşahidə tələb edir. Sirroz (F4), bəzi hallarda isə F3 dərəcəsində qaraciyər xərçənginin və portal hipertenziyanın erkən aşkarlanması üçün müntəzəm skrininq aparılır.
Klinik mənzərə
Fibroz uzun illər əlamətsiz ola bilər və çox vaxt başqa səbəbdən aparılan analizlərdə və ya USM-də təsadüfən aşkar olunur. Mümkün əlamətlər:
- Yorğunluq, halsızlıq – ən tez-tez rast gəlinən, lakin qeyri-spesifik əlamətdir.
- Sağ qabırğaaltı nahiyədə ağırlıq və ya küt ağrı – qaraciyərin böyüməsi ilə bağlı ola bilər.
- İştahın azalması, ürəkbulanma, arıqlama.
- Analizlərdə dəyişikliklər – qaraciyər fermentlərinin yüksəlməsi, trombositlərin azalması.
- Dəri əlamətləri – qaşınma (xüsusən öd axını pozulduqda), asan göyərmələr.
Sirroz mərhələsində sarılıq, qarında maye (assit), ayaqlarda ödem, dəridə damar «ulduzcuqları», ovucların qızarması, yaddaşın və diqqətin pozulması, yuxu ritminin dəyişməsi yaranır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər qanlı və ya «qəhvə çöküntüsü» rəngli qusma, qara qatranabənzər nəcis, qəfil yuxululuq və ya şüurun qarışması, qarnın sürətlə böyüməsi və hərarət, sarılığın kəskin artması yaranıbsa. Belə hallarda 103 nömrəsinə zəng etmək lazımdır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostikanın iki məqsədi var: fibrozun dərəcəsini müəyyən etmək və onun səbəbini tapmaq. Həkim alkoqol qəbulunu, dərmanları, keçirilmiş hepatitləri, ailədə qaraciyər xəstəliklərini soruşur, çəkini, qarın ölçüsünü, qaraciyər və dalağın böyüklüyünü qiymətləndirir.
- Qanın biokimyəvi analizi – ALT, AST, QQT, qələvi fosfataza, bilirubin, albumin, protrombin vaxtı; qaraciyərin zədələnməsini və funksiyasını əks etdirir.
- Ümumi qan analizi – trombositlərin azalması portal hipertenziyaya işarə ola bilər.
- Hesablama indeksləri (FIB-4, APRI) və serum fibroz markerləri – adi analizlər əsasında fibroz ehtimalını qiymətləndirir, ilkin skrininq üçün istifadə olunur.
- Qaraciyərin elastoqrafiyası – toxumanın sərtliyini qeyri-invaziv ölçür; fibrozun qiymətləndirilməsində əsas üsuldur.
- Qarın boşluğunun USM-i, lazım olduqda MRT və MR-elastoqrafiya – qaraciyərin quruluşunu, piylənməni, dalağı, düyünləri göstərir.
- Səbəbin aydınlaşdırılması – virus hepatitlərinin markerləri, autoimmun anticisimlər, dəmir və mis mübadiləsi göstəriciləri.
- Qaraciyərin biopsiyası – qeyri-müəyyən hallarda.
Differensial diaqnostika kəskin hepatit, qaraciyərin infiltrativ xəstəlikləri (məsələn, amiloidoz), ürək çatışmazlığında venoz durğunluq və qaraciyərdən kənar portal hipertenziya ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- qaraciyər sirrozu – fibrozun son mərhələsi;
- portal hipertenziya – qida borusunun varikoz venaları və onlardan qanaxma, assit, dalağın böyüməsi;
- qaraciyər çatışmazlığı, qaraciyər ensefalopatiyası;
- hepatosellülyar karsinoma riskinin artması;
- qan laxtalanmasının pozulması, infeksiyalara meyl, o cümlədən assit mayesinin infeksiyalaşması;
- böyrək funksiyasının pozulması (hepatorenal sindrom) – ağır sirrozda.
Müalicə
Fibrozun özünə qarşı universal dərman hələ yoxdur – əsas yol onu yaradan səbəbin aradan qaldırılmasıdır. Səbəb ləğv edildikdə fibroz çox vaxt dayanır, erkən mərhələlərdə isə azala bilər. Müalicəni hepatoloq və ya qastroenteroloq təyin edir.
- Virus hepatitləri – C hepatiti müasir birbaşa təsirli virusəleyhinə preparatlarla əksər hallarda tam müalicə olunur; B hepatitində virusun çoxalmasını dayandıran uzunmüddətli virusəleyhinə müalicə aparılır.
- Steatotik qaraciyər xəstəliyi – çəkinin tədricən azaldılması, fiziki aktivlik, diabet, təzyiq və lipidlərin nəzarəti; bəzi hallarda həkim əlavə dərman müalicəsi təyin edir, ağır piylənmədə bariatrik cərrahiyyə müzakirə oluna bilər.
- Alkoqol zədələnməsi – alkoqoldan tam imtina, lazım olduqda narkoloq və psixoloq dəstəyi.
- Autoimmun xəstəliklər – immunosupressiv müalicə; xolestatik xəstəliklərdə öd axınını yaxşılaşdıran öd turşusu preparatları və digər spesifik vasitələr.
- İrsi xəstəliklər – hemoxromatozda müntəzəm qan buraxma (flebotomiya), Vilson xəstəliyində misi bağlayıb xaric edən müalicə.
- Öd axınının pozulması – endoskopik və ya cərrahi yolla öd keçiriciliyinin bərpası.
- Sirroz mərhələsi – ağırlaşmaların profilaktikası və müalicəsi, ağır hallarda qaraciyər transplantasiyası.
Pasiyent özü də çox şey edə bilər: alkoqoldan imtina etmək, balanslı qidalanmaq, çəkini nəzarətdə saxlamaq, hər hansı dərman və ya bitki preparatını yalnız həkimlə razılaşdırmaq. «Qaraciyəri təmizləyən» vasitələrin, detoks proqramlarının və hepatoprotektorların fibrozu geri qaytardığı sübut olunmayıb; onlara güvənib əsas müalicəni təxirə salmaq olmaz.
Profilaktika
- B hepatitinə qarşı peyvənd;
- alkoqolu məhdudlaşdırmaq və ya ondan imtina;
- sağlam çəki, balanslı qidalanma, şəkərli içkilərin azaldılması, müntəzəm fiziki aktivlik;
- steril olmayan inyeksiyalardan, döymə və manikürdə gigiyena pozuntularından, başqasının ülgücündən və diş fırçasından istifadədən çəkinmək;
- dərmanları və bitki preparatlarını həkimlə razılaşdırmaq;
- C hepatiti üçün ömürdə ən azı bir dəfə müayinə olunmaq;
- diabet, piylənmə və ailədə qaraciyər xəstəliyi olduqda müntəzəm qaraciyər müayinəsi.
Hansı həkimə müraciət etməli
Qaraciyər fermentləri yüksək olduqda və ya fibroz şübhəsi yarandıqda qastroenteroloqa və ya hepatoloqa müraciət etmək lazımdır. Virus hepatitlərində infeksionist də müalicədə iştirak edir.
Yadda saxla!
Qaraciyər fibrozu sakit gedən, lakin idarə olunan prosesdir – səbəb aradan qaldırıldıqda qaraciyər bərpa olunma qabiliyyəti nümayiş etdirir.
- Qaraciyər fermentləri yüksəkdirsə, səbəbi mütləq aydınlaşdırın.
- Diabet və piylənmə olduqda elastoqrafiya ilə fibrozu yoxlatdırın.
- Fibroz aşkar edilibsə, alkoqoldan tam imtina edin.
- Qanlı qusma, qara nəcis və ya şüurun qarışması zamanı dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
Faydalı Məqalələr
Piy hepatozu haqqında hər şey
Piy hepatozu (steatoz), steatohepatit - qaraciyərdə piy toxumasının həddindən artıq toplanması, qaraciyər funksiyasının pozulması və mümkün olan sirroz…
İstiqamət: Hepatologiya
Hepatitlər – qaraciyərin iltihabi xəstəlikləri
Hər il hepatologiya sahəsində qaraciyər xəstəliklərini daha effektiv diaqnostika etməyə və müalicə etməyə imkan verən kəşflər olunur. Xəstəliyin…
İstiqamət: Hepatologiya
Xroniki hepatitin müalicəsi
Xroniki hepatitlər – keçirilmiş virus hepatitindən, bəzi medikamentlərin qəbulundan sonra, spirtli içkilərdən sui-istifadə zamanı inkişaf edən və iltihabi…
İstiqamət: Hepatologiya
Suallar və cavablar
Bəli, erkən və orta mərhələlərdə səbəb aradan qaldırıldıqda – məsələn, C hepatiti müalicə olunduqda və ya çəki azaldıqda – fibroz azala bilər. Sirroz mərhələsində tam geri dönüş az ehtimallıdır, lakin proqressiyanı dayandırmaq mümkündür.
Elastoqrafiya qaraciyərin sərtliyini ölçür və əhəmiyyətli fibrozu və sirrozu yaxşı aşkar edir. Kəskin iltihab, piylənmə, öd durğunluğu və yeməkdən sonra müayinə nəticəni təhrif edə bilər, ona görə nəticə həkim tərəfindən digər məlumatlarla birlikdə qiymətləndirilir.
Xüsusi «qaraciyər pəhrizi» lazım deyil. Balanslı qidalanma, şəkərli içkilərin və emal olunmuş qidaların azaldılması, kifayət qədər zülal, alkoqoldan imtina tövsiyə olunur. Artıq çəki olduqda tədricən arıqlamaq vacibdir.
Müayinə adətən ac qarına, yeməkdən ən azı bir neçə saat sonra aparılır, çünki yemək qaraciyərin sərtliyini müvəqqəti artırır. Müayinə ağrısızdır və bir neçə dəqiqə çəkir. Dəqiq hazırlıq qaydalarını müayinəni təyin edən həkim bildirir.
Müntəzəm, mülayim miqdarda qəhvə qəbulu xroniki qaraciyər xəstəliklərində adətən zərərsiz sayılır və bəzi müşahidələrə görə hətta faydalı ola bilər. Lakin qəhvə müalicəni əvəz etmir. Ürək ritmi pozuntuları və ya digər xəstəliklər olduqda bu barədə həkimlə məsləhətləşin.
Xeyr. Fibrozun sürəti səbəbdən və onun aradan qaldırılıb-qaldırılmamasından asılıdır. Səbəb nəzarət altına alındıqda bir çox pasiyentdə fibroz illərlə irəliləmir və ya azalır.
Mövzu üzrə məqalələr
Xroniki hepatitin müalicəsi
Xroniki hepatitlər – keçirilmiş virus hepatitindən, bəzi medikamentlərin qəbulundan sonra, spirtli içkilərdən sui-istifadə zamanı inkişaf edən və iltihabi…
İstiqamət: Hepatologiya
Hepatitlər – qaraciyərin iltihabi xəstəlikləri
Hər il hepatologiya sahəsində qaraciyər xəstəliklərini daha effektiv diaqnostika etməyə və müalicə etməyə imkan verən kəşflər olunur. Xəstəliyin…
İstiqamət: Hepatologiya
Piy hepatozu haqqında hər şey
Piy hepatozu (steatoz), steatohepatit - qaraciyərdə piy toxumasının həddindən artıq toplanması, qaraciyər funksiyasının pozulması və mümkün olan sirroz…
İstiqamət: Hepatologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
