Uşaqlarda piylənmə bədəndə sağlamlıq üçün təhlükəli miqdarda yağ toplanmasıdır. O, gələcəkdə 2-ci tip diabet, arterial hipertenziya, qaraciyər və oynaq problemləri riskini artırır. Müalicənin əsasını bütün ailənin qidalanma və fiziki aktivlik vərdişlərinin dəyişməsi təşkil edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Uşaq obeziteti
- uşaqlıq dövrü piylənməsi
- uşaqlarda artıq bədən çəkisi
Xəstəlik haqqında
Piylənmə bədəndə yağ toxumasının sağlamlığa zərər verəcək dərəcədə artıq toplanması ilə xarakterizə olunan xroniki vəziyyətdir. Uşaqlarda o, böyüklərdən fərqli qiymətləndirilir: bədən kütləsi indeksi (BKİ) uşağın yaşına və cinsinə uyğun persentil cədvəlləri ilə müqayisə edilir. Uşaq böyüdükcə bədən quruluşu dəyişdiyi üçün yalnız çəki rəqəmi kifayət etmir. İki yaşa qədər körpələrdə isə BKİ əvəzinə boya görə çəki göstəricisi qiymətləndirilir.
Son onilliklərdə uşaq piylənməsi bütün dünyada artıb və ÜST onu müasir dövrün əsas səhiyyə problemlərindən biri hesab edir. Uşaqlıqda yaranan piylənmə çox vaxt yetkinlik dövrünə keçir və ürək-damar xəstəlikləri, diabet, qaraciyər xəstəlikləri riskini erkən yaşlara gətirir.
Eyni zamanda, uşaqlıq dövrü vərdişləri dəyişmək üçün ən əlverişli vaxtdır. Uşaq böyüdükcə boy artır və çəkinin sabit saxlanması belə BKİ-nin tədricən normallaşmasına kömək edə bilər. Erkən başlanan və bütün ailəni əhatə edən müdaxilə daha effektivdir.
Səbəbləri
Əksər hallarda piylənmə bir səbəbdən deyil, irsi meyl, qidalanma, hərəkət və ailə mühitinin birgə təsirindən yaranır. Əsas amillər:
- enerji balansının pozulması – qida ilə alınan enerjinin xərclənəndən uzun müddət çox olması;
- qidalanma xüsusiyyətləri – şəkərli içkilər və şirələr, şirniyyat, fast-fud tipli hazır yeməklər, emal olunmuş qidalar, tez-tez qəlyanaltılar, böyük porsiyalar;
- az fiziki aktivlik – ekran qarşısında uzun vaxt keçirmə, açıq havada oyunların azlığı;
- yuxu çatışmazlığı – iştahı tənzimləyən hormonların balansını pozur və çəki artımına meyli gücləndirir;
- ailə amilləri – valideynlərdə piylənmə, ailədə qidalanma vərdişləri, yeməyin mükafat və ya təsəlli kimi istifadəsi;
- stress və emosional yemək – narahatlıq, darıxma və ya kədər zamanı yeməyə meyl;
- erkən yaş amilləri – hamiləlikdə ananın piylənməsi və ya diabeti, körpəlikdə sürətli çəki artımı;
- nadir hallarda tibbi səbəblər – endokrin xəstəliklər (hipotireoz, Kuşinq sindromu, böyümə hormonu çatışmazlığı), genetik sindromlar, bəzi dərmanlar (qlükokortikoidlər, bəzi psixotrop və qıcolma əleyhinə preparatlar).
Təsnifat
Uşaqlarda piylənmənin dərəcəsi yaş və cinsə uyğun BKİ persentilinə görə müəyyən edilir:
- Artıq çəki – BKİ yaş və cinsə görə 85-ci persentildən yuxarı, lakin 95-ci persentildən aşağı;
- Piylənmə – 95-ci persentil və ondan yuxarı;
- Ağır piylənmə – 95-ci persentil səviyyəsini xeyli aşan göstəricilər.
ÜST-ün böyümə standartlarında eyni hədlər standart kənaraçıxma ilə ifadə olunur; hansı cədvəldən istifadə ediləcəyini pediatr müəyyən edir.
Mənşəyinə görə ekzogen-konstitusional (ən çox rast gələn), endokrin, genetik (monogen və sindromal) və dərmanlarla bağlı piylənmə ayırd edilir.
Klinik mənzərə
Piylənmə özü ağrı vermir, ona görə valideynlər çox vaxt onu «dolğunluq» kimi qəbul edir. Diqqət yetirilməli əlamətlər:
- yaşıdlarına nisbətən artıq bədən çəkisi – xüsusən qarın nahiyəsində yağ toplanması;
- fiziki yükə zəif dözümlülük – tez yorulma, qaçarkən və pilləkənlə qalxarkən təngnəfəslik;
- dərinin tündləşməsi və kobudlaşması (akantoz) – boyun, qoltuqaltı və qasıq nahiyəsində; insulin rezistentliyinin əlamətidir;
- dəridə zolaqlar (striyalar) – adətən açıq-çəhrayı; enli, tünd-bənövşəyi striyalar isə əlavə müayinə tələb edir;
- xorultu, yuxuda nəfəsin dayanması – gündüz yuxululuq, diqqətin azalması ilə müşayiət oluna bilər;
- diz, bud və ayaq ağrıları – oynaqlara artıq yükün nəticəsi;
- hormonal dəyişikliklər – qızlarda aybaşı pozuntuları və artıq tüklənmə, oğlanlarda döş nahiyəsində yağ toplanması;
- psixoloji problemlər – özünəqiymətin aşağı olması, yaşıdlar tərəfindən ələ salınma, özünə qapanma.
Boy artımının ləngiməsi fonunda sürətli çəki artımı, inkişafın gecikməsi və ya erkən yaşda başlayan ağır piylənmə endokrin və genetik səbəblər üçün müayinə tələb edir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər uşaqda güclü susuzluq, tez-tez sidiyə getmə və arıqlama, yuxuda uzun nəfəs fasilələri, kəskin baş ağrıları və görmə pozuntusu, bud və ya diz ağrısı, axsama yaranıbsa (bud sümüyü başının epifizeolizi istisna edilməlidir).
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika pediatrın söhbəti və müayinəsi ilə başlayır: uşağın çəki artımının dinamikası, qidalanma, fiziki aktivlik, yuxu rejimi, ailədə piylənmə, diabet və ürək-damar xəstəlikləri soruşulur. Məqsəd yalnız piylənməni təsdiqləmək deyil, onun səbəbini və ağırlaşmalarını aşkar etməkdir.
- boy, çəki və bel çevrəsinin ölçülməsi – BKİ persentilinin hesablanması və boy artım qrafikinin qiymətləndirilməsi;
- arterial təzyiqin ölçülməsi – yaşa uyğun normalarla müqayisədə;
- qanda qlükoza və qlikləşmiş hemoqlobin – lazım olduqda qlükozaya tolerantlıq testi; prediabet və diabeti aşkar edir;
- lipid profili – xolesterin və triqliseridlərin səviyyəsi;
- qaraciyər fermentləri və qarın boşluğunun USM-i – qaraciyərin piylənməsini müəyyən edir;
- göstərişə görə – qalxanabənzər vəzin hormonları, kortizol, genetik müayinə; yuxu apnoesi şübhəsində yuxu zamanı tənəffüsün müayinəsi.
Analizlərin həcmini həkim uşağın yaşına, piylənmənin dərəcəsinə və ailə anamnezinə görə müəyyən edir; hər uşağa bütün müayinələr lazım deyil. Differensial diaqnostika endokrin xəstəliklər, genetik sindromlar və dərman mənşəli çəki artımı ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- insulin rezistentliyi, prediabet və 2-ci tip şəkərli diabet;
- arterial hipertenziya, qanda yağların artması (dislipidemiya);
- qaraciyərin piylənmə xəstəliyi;
- obstruktiv yuxu apnoesi;
- ortopedik problemlər – yastıpəncəlik, ayaqların X-şəkilli əyilməsi, bud sümüyü başının epifizeolizi;
- qızlarda polikistoz yumurtalıq sindromu;
- bronxial astmanın ağırlaşması;
- depressiya, narahatlıq, sosial təcrid, qidalanma pozuntuları;
- yetkinlik dövründə piylənmənin davam etməsi və ürək-damar xəstəliklərinin daha erkən yaşda başlaması.
Müalicə
Müalicə pediatr, endokrinoloq və dietoloqun birgə işi ilə, bütün ailənin iştirakı ilə aparılır. Uşaqlarda məqsəd çox vaxt çəkini kəskin azaltmaq deyil, boy artdıqca çəkini sabit saxlamaq və ya tədricən azaltmaqdır. Məqsədləri həkim uşağın yaşına və piylənmənin dərəcəsinə görə fərdi müəyyən edir.
- Qidalanma – şəkərli içkilərin su ilə əvəzlənməsi, tərəvəz və meyvənin artırılması, porsiyaların kiçildilməsi, müntəzəm ailə yeməkləri, səhər yeməyinin buraxılmaması, fast-fuddan və televizor qarşısında yeməkdən imtina. Sərt pəhrizlər uşaqlar üçün tövsiyə olunmur.
- Fiziki aktivlik – gündəlik hərəkətli oyunlar, uşağın xoşladığı idman növü, piyada gəzinti; ekran vaxtının məhdudlaşdırılması.
- Yuxu rejimi – yaşa uyğun kifayət qədər yuxu, yatmazdan əvvəl ekrandan imtina.
- Psixoloji dəstək – ailəyönümlü davranış terapiyası, motivasiya, emosional yeməklə iş; uşağın özünəqiymətinin qorunması.
- Dərman müalicəsi – yalnız yeniyetmələrdə, həyat tərzi dəyişikliyi kifayət etmədikdə, mütəxəssis tərəfindən (məsələn, GLP-1 reseptor aqonistləri qrupundan preparatlar); 2-ci tip diabetdə şəkəri salan dərmanlar.
- Bariatrik cərrahiyyə – yalnız ağır piylənməsi və ciddi ağırlaşmaları olan yeniyetmələrdə, ixtisaslaşmış mərkəzlərdə.
Nə etmək olmaz: uşağa arıqlamaq üçün çay, «yağ yandıran» əlavələr və ya reklam olunan preparatlar vermək, aclıq günləri tətbiq etmək, yeməyi cəza və ya mükafat kimi istifadə etmək. Belə üsullar böyüməyə zərər verir və qidalanma pozuntularına səbəb ola bilər.
Profilaktika
- ana südü ilə qidalandırma və əlavə qidaya vaxtında, düzgün keçid;
- uşaqlıqdan su içmək vərdişi, şirin içkilərdən və şirələrdən imtina;
- gündəlik fiziki aktivlik, açıq havada oyunlar, idman bölmələri;
- ekran vaxtının məhdudlaşdırılması, yataq otağında televizor və planşetin olmaması;
- yaşa uyğun yuxu rejimi;
- evdə şirniyyat və qəlyanaltı ehtiyatını azaltmaq, əvəzində meyvə və tərəvəzi əlçatan yerdə saxlamaq;
- yeməyi mükafat, təsəlli və ya cəza vasitəsi kimi istifadə etməmək;
- ailə üzvlərinin şəxsi nümunəsi, birgə ailə yeməkləri;
- pediatr müayinələrində boy və çəkinin müntəzəm qiymətləndirilməsi.
Hansı həkimə müraciət etməli
İlk növbədə pediatra müraciət edin. Lazım olduqda uşaq endokrinoloqu, dietoloq, psixoloq, ortoped və ya kardioloq müalicəyə qoşulur.
Yadda saxla!
Uşaqlarda piylənmə «yaşla keçən dolğunluq» deyil – o, sağlamlığa təsir edən xroniki vəziyyətdir. Lakin uşaqlıq vərdişləri dəyişdirmək üçün ən yaxşı dövrdür.
- Uşağı ayrıca pəhrizə qoymayın – bütün ailənin qidalanmasını dəyişin.
- Uşağı çəkisinə görə tənqid etməyin, onu dəstəkləyin.
- Pediatrla birlikdə real məqsədlər qoyun və müntəzəm nəzarət edin.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Piylənmə
- Şəkərli diabet
- İnsulin müqaviməti
- Metabolik sindrom
- Qaraciyərin piylənmə xəstəliyi
- Hipotireoz
- Hipertenziya
- Obstruktiv yuxu apnesi sindromu (OYAS)
- Dislipidemiya (lipid mübadiləsinin pozulması)
- 1-ci tip şəkərli diabet
- Açıq arterial axacaq
- Adenoidit
- Ağız boşluğunun kandidozu
- Ailəvi Aralıq dənizi qızdırması
- Anadangəlmə əyriboyunluq
Faydalı Məqalələr
Piylənmə XXI əsrin xəstəliyi kimi: pəhrizlər və idman artıq kömək etmirsə
Bütün dünyada artıq çəkisi və piylənməsi olan insanların sayı artmaqda davam edir. Bu problem ölkəmizdə də aktualdır.
İstiqamət: Endokrinologiya / Bariatrik cərrahiyyə
Piylənmə öncəsi vəziyyət
Piylənmə öncəsi vəziyyət — bədən kütləsinin artıq normadan yuxarı olduğu, lakin hələ klinik piylənmə həddinə çatmadığı vəziyyətdir. Müasir…
İstiqamət: Endokrinologiya
Qlükaqonabənzər peptid-1 reseptor aqonistləri: tətbiqin effektivliyi və riskləri
Qlükaqonabənzər peptid-1 reseptor aqonistləri şəkər səviyyəsini tənzimləmək və bədən kütləsinin normallaşmasına şərait yaratmaq qabiliyyətinə görə mütəxəssislərin və pasiyentlərin…
İstiqamət: Endokrinologiya
Suallar və cavablar
Uşaqlarda çəki BKİ-nin yaş və cinsə uyğun persentil cədvəlləri ilə qiymətləndirilir. Bunu pediatr müayinə zamanı edir. Böyüklər üçün olan BKİ normaları uşaqlara tətbiq edilmir.
Sərt pəhrizlər uşaqlar üçün təhlükəlidir və böyüməyə mənfi təsir göstərə bilər. Ailədə qidalanma vərdişlərini tədricən dəyişmək, şirin içkiləri və emal olunmuş qidaları azaltmaq, fiziki aktivliyi artırmaq daha effektiv və təhlükəsizdir.
Endokrin səbəblər uşaq piylənməsinin kiçik bir hissəsini təşkil edir. Onları istisna etmək üçün həkim lazımi analizləri təyin edir. Endokrin səbəbli piylənmədə adətən boy artımının ləngiməsi müşahidə olunur.
Bəzi uşaqlarda boy artımı ilə çəki nisbəti yaxşılaşır, lakin piylənmə çox vaxt yeniyetməlik və yetkinlik dövrünə keçir. Xüsusən valideynlərdə də piylənmə varsa, gözləmək əvəzinə vərdişləri indidən dəyişmək daha düzgündür. Pediatr çəkinin dinamikasını izləyərək nə vaxt müdaxilə lazım olduğunu müəyyən edir.
Söhbəti çəki və görünüş üzərində deyil, sağlamlıq, güc və enerji üzərində qurun. Uşağı tənqid etmək, ələ salmaq və başqaları ilə müqayisə etmək olmaz – bu, emosional yeməyi gücləndirə bilər. Dəyişiklikləri bütün ailə birlikdə etdikdə uşaq özünü təklənmiş hiss etmir.
Ən yaxşı idman uşağın xoşladığı və müntəzəm məşğul olacağı idmandır: üzgüçülük, velosiped, rəqs, komanda oyunları. Ağır piylənmədə oynaqlara yükü azaltmaq üçün üzgüçülük və velosiped xüsusilə əlverişlidir. Ürək, təzyiq və ya oynaq problemləri varsa, yükün həcmini həkimlə razılaşdırın.
Mövzu üzrə məqalələr
Apqar balı: doğuşdan sonrakı ilk qiymətləndirmə nəyi göstərir?
Doğuşdan sonra valideynlər tez-tez “Apqar neçə oldu?” sualını verirlər. Apqar balı yenidoğulmuşun ilk dəqiqələrdəki vəziyyətini təsvir etmək üçün…
İstiqamət: Pediatriya / Ginekologiya
Artıq çəki ilə hamiləlik: diqqət tərəzidən çox sağlamlıq planında olmalıdır
Piylənmə hamiləlikdə bəzi ağırlaşmaların ehtimalını artıra bilər, lakin bu, hər pasiyentdə problem yaranacağı demək deyil. Qınama və sərt…
İstiqamət: Ginekologiya / Dietologiya
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Uşaqlarda hidronefroz: səbəbləri, dərəcələri və müalicə üsulları
Hidronefroz – piyelouretral seqmentin (ləyən-sidik axarı birləşməsinin) keçiriciliyinin pozulması səbəbindən böyrəyin toplayıcı sisteminin genişlənməsi ilə xarakterizə olunan xəstəlikdir.
İstiqamət: Urologiya / Pediatriya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
