İşemik insult – beyin arteriyasının tutulması nəticəsində müəyyən beyin sahəsinə qan axınının kəskin azalması və beyin toxumasının zədələnməsidir. Təcili tibbi yardım tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Beyin infarktı
- kəskin işemik serebrovaskulyar hadisə
Xəstəlik haqqında
İşemik insult ən ağır xəstəliklərdən biridir və təkcə sağlamlıq üçün deyil, həm də insanın həyatı üçün real təhlükə yaradır. Bu vəziyyət damarların əhəmiyyətli dərəcədə daralması və ya tam bağlanması nəticəsində beynin qan təchizatı qəfildən kəsildikdə yaranır. Nəticədə beyin hüceyrələrində oksigen və qida maddələrinin kəskin çatışmazlığı ilə bağlı problemlər yaranır ki, bu da onların zədələnməsinə və nəticədə həlak olmasına gətirib çıxarır.
Kəskin işemik insultun müalicəsi üzrə klinik tövsiyələr beynəlxalq təcrübə və elmi tədqiqatlar əsasında hazırlanmış müasir tibbi yardım standartlarını əhatə edir. Əsas tövsiyələr aşağıdakılardır:
- Erkən diaqnostika və müalicəyə başlanması. İşemik insult nə qədər tez diaqnostika edilib müalicəyə başlanarsa, tam sağalma şansı bir o qədər yüksək olar. Trombolizisə başlamaq üçün optimal vaxt simptomların meydana çıxdığı andan ilk 4,5 saatı təşkil edir.
- İntensiv terapiya və vəziyyətin monitorinqi. Kəskin dövrdə arterial təzyiqin, oksigen səviyyəsinin, temperaturun və digər həyati vacib göstəricilərin ciddi nəzarətdə saxlanılması tövsiyə olunur. Xəstələr reanimasiya və ya intensiv terapiya şöbəsində daimi müşahidə altında olurlar.
- Sübut olunmuş effektivliyə malik preparatların təyin edilməsi. Antiaqreqantlar, antikoaqulyantlar və trombolitiklər insultun mərhələsindən və xəstənin vəziyyətindən asılı olaraq tətbiq edilir. Onların təyin edilməsi zamanı risklər və yan təsirlər nəzərə alınmalıdır.
- Erkən reabilitasiya. İnsultdan sonra ilk günlərdə bərpaedici prosedurlara başlanması sağalma prosesini sürətləndirməyə və ağırlaşma riskini azaltmağa imkan verir. Reabilitasiyaya fiziki hərəkətlər, nitqin bərpası və psixoloji dəstək daxildir.
- Təkrar insultun profilaktikası. Təzyiqi, xolesterin və qlükoza səviyyəsini nəzarətdə saxlayan preparatlar təyin edilir. Həmçinin təkrar işemik insult riskini azaltmaq üçün pəhrizə əməl etmək, zərərli vərdişlərdən imtina etmək və fəal həyat tərzi sürmək vacibdir.
- Ailə dəstəyi və sosial adaptasiya. Keçirilmiş insultdan sonra xəstəyə məişət işlərində köməklik, habelə psixoloji dəstək lazım ola bilər. Tövsiyələrə yeni həyata uyğunlaşmaya və sosial fəallığın bərpasına yönəlmiş tədbirlər daxildir.
Klinik tövsiyələrə əməl edilməsi müalicənin optimal nəticələrinə nail olmağa və işemik insultun proqnozunu, xüsusən ağırlaşma riski altında olan yaşlı xəstələrdə, yaxşılaşdırmağa imkan verir.
Səbəbləri
İşemik insult beyinə qan gətirən arteriya tromb və ya emboluslarla (qan axını ilə gətirilən laxtalarla) bağlandıqda yaranır. Ən çox rast gəlinən mexanizmlər bunlardır:
- iri arteriyaların, xüsusən boyun (yuxu) arteriyalarının aterosklerozu — damar divarında xolesterin lövhəsi yaranır, onun üzərində tromb əmələ gəlir və ya parçası qopub beyin damarını bağlayır;
- kardioemboliya — laxta ürəkdə yaranır və beyinə daşınır; əsas səbəb qulaqcıqların fibrilyasiyası (titrəyən aritmiya), həmçinin infarkt və ürək qapaqlarının xəstəlikləridir;
- xırda beyin damarlarının zədələnməsi — uzun müddət yüksək qalan təzyiq və diabet fonunda;
- nadir səbəblər — arteriya divarının qatlanması (disseksiya), qanın laxtalanma pozğunluqları, damar iltihabları.
Riski artıran əsas amillər: arterial hipertenziya, siqaret çəkmə, şəkərli diabet, yüksək xolesterin, piylənmə, az hərəkətli həyat tərzi, alkoqoldan sui-istifadə, yaş, əvvəllər keçirilmiş keçici işemik tutma və ya insult.
Klinik mənzərə
İşemik insultun əlamətləri müxtəlif cür təzahür edə bilər, çünki bu, beynin hansı hissəsinin zərər çəkdiyindən, axının nə dərəcədə ciddi pozulduğundan və orqanizmin baş verənlərə necə reaksiya verdiyindən asılıdır. Buna baxmayaraq, bilmək və tanımaq lazım olan bir neçə əsas simptom mövcuddur:
- Kəskin zəiflik və həssaslığın itməsi. Xəstələr tez-tez qəfil zəiflik hiss edirlər, xüsusən bədənin bir tərəfinin əzələlərində. Sağ və ya sol tərəf işemik insultu qolların, ayaqların, üzün keyiməsi və hərəkətlərin koordinasiyasının pozulması ilə özünü göstərə bilər.
- Nitq və anlama ilə bağlı problemlər. Nitqin və ya onun qavranılmasının pozulması insultun xarakterik simptomlarından biridir. Xəstə cümlə qurmaqda çətinlik çəkə, sözləri və ifadələri qavramaqda problem yaşaya, hətta danışmaq qabiliyyətini itirə bilər (afaziya).
- Görmə pozğunluğu. Gözlərdə ikiləşmə, bir gözdə qismən görmə itkisi və ya bir tərəfdən görmə sahəsinin bir hissəsinin itməsi işemik insulta tez-tez müşayiət edən narahatedici simptomlardır, xüsusən görmə siqnallarına reaksiya verən beyin zonası zədələndikdə.
- Baş gicəllənməsi və tarazlığın itməsi. Xəstə qəfildən sabitliyini itirə bilər, onda baş gicəllənməsi və yerişin sabitsizliyi yaranır. Bu, xüsusilə hərəkətlərin koordinasiyasına cavabdeh olan beyincikdə baş verən işemik insult zamanı ifadə olunur.
- Baş ağrısı. İşemik insult zamanı baş ağrısı hemorragik insulta nisbətən daha az rast gəlinsə də, bəzi xəstələrdə ağrıkəsici vasitələr qəbul edildikdən sonra keçməyən güclü ağrılar müşahidə olunur.
- Kəskin şüur çaşqınlığı və dezoriyentasiya. Qəfil yaddaş pozulması, müvəqqəti çaşqınlıq və dezoriyentasiya da insultun başlanğıcından xəbər verə bilər.
Beynin sağ və sol tərəfinin işemik insultu arasındakı fərq simptomların lokalizasiyasını müəyyən edir: sağ yarımkürə zədələndikdə bədənin sol tərəfi əziyyət çəkir və əksinə. İşemik insultun əlamətləri nə qədər tez müəyyən edilsə, beyin funksiyalarının uğurla bərpa olunması və mümkün nəticələrin minimuma endirilməsi şansı bir o qədər yüksək olar.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Beynin işemik insultunun vaxtında və dəqiq diaqnostikası müalicəyə tez başlamaq və nəticələrin qarşısını almaq üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edir. Diaqnostika prosesi insultun yerini və növünü, habelə kardioembolik və ya aterotrombotik kimi yarımtiplərini müəyyən etməyə imkan verən bir neçə əsas üsulu əhatə edir. Əsas diaqnostika üsullarına aşağıdakılar daxildir:
- Kompüter tomoqrafiyası (KT)
Ağırlaşmalar
Geniş işemik insultun nəticələri beynin zədələnmə dərəcəsindən və tibbi yardımın vaxtında göstərilməsindən asılıdır. Bərpa vaxt tələb edir və aşağıdakı ağırlaşmaları əhatə edə bilər:
- İflic və hərəkət pozğunluqları. Bədənin bir tərəfinin iflici və ya hərəkət funksiyalarının qismən itirilməsi şəklində nəticələrə tez-tez rast gəlinir. Bu simptomlar müvəqqəti ola bilər və ya uzun müddət davam edə bilər.
- Nitq və koqnitiv funksiyaların pozulması. Beynin sol tərəfinin işemik insultu nitqin itirilməsinə, məlumatın qavranılmasında çətinliklərə və yaddaşın pisləşməsinə səbəb ola bilər.
- Psixoemosional pozğunluqlar. İnsultdan sonra xəstələr tez-tez depressiya, təşviş və emosional qeyri-sabitliklə üzləşirlər. Bu, psixoloji dəstək və bəzən medikamentoz korreksiya tələb edir.
- Görmə və eşitmə qabiliyyətinin zəifləməsi. Beynin müvafiq zonalarının zədələnməsi görmənin pisləşməsinə, gözlərdə ikiləşməyə və ya eşitmənin zəifləməsinə səbəb ola bilər.
- Koordinasiya və tarazlıq pozğunluqları. Beyincik işemik insultu tarazlığın itirilməsinə və hərəkətlərin koordinasiyasının pozulmasına səbəb ola bilər, bu da xəstəni kənar köməkdən asılı vəziyyətə salır.
İşemik insultun nəticələri müxtəlifdir və uzunmüddətli reabilitasiya tələb edir. Xəstə ilə işləyən mütəxəssislər fiziki hərəkətləri, nitq terapiyasını, habelə koqnitiv funksiyaların yaxşılaşdırılmasına yönəlmiş tədbirləri əhatə edən fərdi bərpa planı tərtib edirlər.
Müalicə
Kişilərdə və qadınlarda işemik insultun müalicəsi beynin zədələnmiş hissəsində qan təchizatının bərpasına və hüceyrələrin sonrakı zədələnməsinin qarşısının alınmasına yönəlmiş təcili yardımla başlayır. İşemik insultun müalicə olunub-olunmaması sualına cavab verərkən qeyd etmək vacibdir ki, terapiya nə qədər erkən başlanılsa, tam bərpa şansı bir o qədər yüksək olar. Müalicə medikamentoz və cərrahi üsulları, habelə uzunmüddətli reabilitasiya və təkrar hallarının profilaktikasını əhatə edir.
- Trombolitik terapiya. Kəskin işemik insultun müalicəsinin əsas üsullarından biri trombları həll etmək üçün preparatların yeridilməsini nəzərdə tutan trombolizdir. Vaxtında tətbiq edildikdə (simptomlar yarandıqdan sonra ilk 4,5 saat ərzində) trombolitiklər xəstə üçün proqnozu əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıra bilər.
- Antikoaqulyant terapiya. Qanın laxtalanmasını azaldan antikoaqulyantlar yeni trombların əmələ gəlməsinin qarşısını almaq üçün təyin edilir. Onların təyin edilməsi zamanı, xüsusən yaşlı xəstələrdə və xroniki xəstəlikləri olan şəxslərdə qanaxma riskindən qaçmaq üçün xüsusi ehtiyat tələb olunur.
- Antiaqreqantlar. Bu preparatlar (məsələn, aspirin) trombositlərin yapışmasının və trombların əmələ gəlməsinin qarşısını alır. Onlar həm təcili müalicədə, həm də işemik insultun uzunmüddətli profilaktikasında tətbiq edilir.
- Hipotenziv terapiya. Arterial təzyiqə nəzarət təkrar insultların və ağırlaşmaların qarşısının alınmasında ən mühüm rol oynayır. Sabit təzyiqi təmin etmək üçün təzyiqi azaldan və ürək-damar sisteminin sağlamlığını qoruyan preparatlar təyin edilir.
- Neyroprotektorlar və antioksidantlar. Bu vasitələr maddələr mübadiləsini yaxşılaşdıraraq və beyində bərpa proseslərini gücləndirərək neyronları sonrakı zədələnmədən qorumağa kömək edir. Onların istifadəsi tədqiq olunur, lakin insultun müalicəsinə kompleks yanaşmanın bir hissəsi kimi faydalı ola bilərlər.
- Cərrahi müdaxilə. Bəzi hallarda əməliyyat, məsələn, karotid endarterektomiya (yuxu arteriyasından trombun çıxarılması) və ya daralmış damarı genişləndirmək üçün stent quraşdırılması tələb olunur. Bu əməliyyatlar normal qan dövranını bərpa etməyə və təkrar insult riskini azaltmağa kömək edir.
- Reabilitasiya. İnsultdan sonra tutmadan ilk günlərdən başlayan uzun bərpa dövrü izlənilir. Hərəkətlərin və nitqin bərpası zədələnmə dərəcəsindən asılıdır və fizioterapiyanı, müalicəvi gimnastikanı, loqopedlə məşğələləri, psixoloji dəstəyi və həyat tərzinin dəyişdirilməsini əhatə edir. Evdə reabilitasiya həkimin təyinatlarına ciddi əməl edilməsini tələb edir və bir neçə ay, bəzi hallarda isə daha uzun müddət davam edə bilər.
İşemik insultun müalicəsi kompleks və fərdi yanaşma tələb edir. Əsas məqsəd xəstəliyin nəticələrini minimuma endirmək, beyin funksiyalarının bərpasına kömək etmək və təkrar insultun qarşısını almaqdır.
Reabilitasiya
İşemik və hemorragik insultdan sonra bərpa kompleks yanaşma və uzun müddət tələb edir. Reabilitasiyanın effektivliyi əsasən bərpaedici tədbirlərə vaxtında başlanmasından, onların kompleks xarakterindən və psixoloji dəstəyin mühüm rolundan asılıdır. Bərpa proqramı bir neçə əsas istiqaməti əhatə edir:
- Fiziki reabilitasiya. İtirilmiş hərəkət funksiyalarını bərpa etmək üçün fizioterapiya və müalicəvi fiziki hərəkətlərdən istifadə olunur. Kompleks məşqlər əzələlərin möhkəmləndirilməsinə, koordinasiyanın yaxşılaşdırılmasına və tarazlığın bərpasına yönəlmişdir. Müntəzəm məşğələlər xəstələrə hərəkətlərini daha yaxşı idarə etməyə kömək edir, ağırlaşma ehtimalını azaldır və əzələ tonusunu qoruyub saxlayır.
- Loqopedik iş və koqnitiv terapiya. Nitq və koqnitiv funksiyaların pozulması zamanı loqopedlə iş aparılması tələb olunur. Onunla məşğələlər danışmaq, məlumatı qavramaq və emal etmək qabiliyyətinin bərpasına kömək edir. Yaddaşı və diqqəti yaxşılaşdırmaq üçün koqnitiv hərəkətlərdən də istifadə edilir ki, bu da əqli qabiliyyətlərin səviyyəsinin yüksəldilməsinə və ümumi koqnitiv vəziyyətin yaxşılaşdırılmasına kömək edir.
- Psixoloji dəstək və adaptasiya. İşemik insulta tez-tez depressiya və emosional çətinliklər müşayiət edir. Psixoloq və ya psixoterapevtlə iş xəstəyə təşvişi aradan qaldırmağa, motivasiyanı bərpa etməyə və yeni həyat şəraitinə uyğunlaşmağa kömək edir.
- Sosial adaptasiya və məişət sferasında köməklik. Bərpa dövründə bəzi xəstələr, xüsusən ilkin mərhələdə, kənar köməyə ehtiyac duyurlar. Yaxınların dəstəyi və ixtisaslaşdırılmış reabilitasiya proqramlarında iştirak xəstələrə özünə inam qazanmağa və müstəqillik səviyyəsini artırmağa kömək edir.
- Qidalanma rasionu və risk amillərinə nəzarət. Uğurlu bərpa üçün düzgün qidalanma və sağlam həyat tərzi zəruridir. Pəhriz xolesterin, şəkər səviyyəsinin azaldılmasına və arterial təzyiqin sabitləşdirilməsinə yönəlmişdir. Zərərli vərdişlərdən imtina etmək və təkrar insult riskini artıran amillərdən qaçaraq daha fəal həyat tərzi sürmək tövsiyə olunur.
- Ev şəraitində reabilitasiya. Bir çox xəstələr üçün məhz ev mərhələsi bərpanın əsasına çevrilir. Buraya reabilitasiya hərəkətlərinin yerinə yetirilməsi, həkim tövsiyələrinə ciddi əməl edilməsi və ev şəraitinin xəstənin cari ehtiyaclarına uyğunlaşdırılması daxildir.
İşemik insultdan sonra reabilitasiya prosesi daimi səylər, ailənin dəstəyi və mütəxəssislərin peşəkar köməyini tələb edir. Həkim təyinatlarını yerinə yetirən və reabilitasiyada fəal iştirak edən xəstələrin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq və gündəlik işləri müstəqil yerinə yetirmək imkanı əldə etmək şansı yüksəkdir.
Profilaktika
İşemik insult hallarının böyük hissəsi idarə oluna bilən risk amilləri ilə bağlıdır, buna görə profilaktika çox effektivdir:
- arterial təzyiqi müntəzəm ölçmək və onu həkimin tövsiyə etdiyi hədlərdə saxlamaq — bu, insultun qarşısını almağın ən vacib tədbiridir;
- siqareti tamamilə tərgitmək;
- qanda şəkəri və xolesterini nəzarətdə saxlamaq, həkimin təyin etdiyi dərmanları fasiləsiz qəbul etmək;
- qulaqcıqların fibrilyasiyası olduqda həkimin təyin etdiyi laxtalanmanın qarşısını alan müalicəni özbaşına dayandırmamaq;
- həftədə ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikli fiziki aktivlik;
- duzu azaltmaq, tərəvəz, meyvə, tam taxıllı məhsullar və balıqla zəngin qidalanmaq;
- normal bədən çəkisini saxlamaq, alkoqolu məhdudlaşdırmaq.
Keçici işemik tutma və ya insult keçirmiş insanlar üçün həkimin təyin etdiyi təkrar insultun profilaktikası ömürlük davam edir.
Yadda saxla!
İnsult zamanı hər dəqiqə önəmlidir: beyin hüceyrələri qan axını olmadan sürətlə məhv olur, qan axınını bərpa edən müalicə isə yalnız əlamətlərin başlanğıcından sonrakı ilk saatlarda mümkündür. Əlamətlər keçsə belə, bu, keçici işemik tutma ola bilər və yaxın günlərdə ağır insultun xəbərçisidir.
Aşağıdakı əlamətlərdən hər hansı biri qəfil yaranarsa, dərhal təcili yardım çağırın:
- üzün asimmetriyası, gülümsəyərkən ağız bucağının sallanması;
- bir qolda və ya ayaqda zəiflik, keyimə;
- nitqin pozulması, sözləri tapmaqda və ya başa düşməkdə çətinlik;
- bir və ya hər iki gözdə görmənin qəfil pozulması;
- qəfil başgicəllənmə, yerişin və tarazlığın pozulması;
- səbəbsiz, çox güclü baş ağrısı.
Əlamətlərin başladığı vaxtı qeyd edin, xəstəyə yemək, içmək və ya dərman verməyin, onun özünün xəstəxanaya getməsinə icazə verməyin.
Kardiologiya üzrə xəstəliklər
- Açıq arterial axacaq
- Açıq oval pəncərə
- Ağciyər arteriyasının tromboemboliyası
- Ağciyər hipertenziyası
- Ağciyər ödemi
- Ailəvi hiperxolesterinemiya
- Aorta anevrizması
- Aorta qapağı çatışmazlığı
- Aortal stenoz
- Aortanın koarktasiyası
- Aortanın laylanması
- Arterial hipotenziya
- Arteriyaların stenozu
- Ateroskleroz
- Atrioventrikulyar blokada
Mövzu üzrə məqalələr
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Arterial hipertoniya
Arterial hipertoniya (AH) – ürəyin və damarların ən geniş yayılmış xəstəliklərindən biridir. Xəstələrin əksəriyyəti müəyyən vaxta qədər xəstə…
İstiqamət: Kardiologiya
Hipertoniya xəstəliyinin müalicəsi
Hipertoniya xəstəliyi arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan ürək-damar sisteminin xəstəliyidir. Təzahürlər əsasən beyin damarlarının (baş ağrıları, başgicəllənmə,…
İstiqamət: Kardiologiya
Prehipertoniya (sərhəd hipertenziyası)
Prehipertoniya — «sərhəddə» olan vəziyyətdir: təzyiq artıq tam normal deyil, lakin klinik ifadə olunmuş hipertoniyaya hələ çatmayıb. Müasir…
İstiqamət: Kardiologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
