Nəhənghüceyrəli arteriit 50 yaşdan yuxarı insanlarda iri və orta arteriyaların, xüsusən gicgah arteriyasının iltihabıdır. Yeni başlayan baş ağrısı, çeynəmə zamanı çənə ağrısı və görmə pozuntusu ilə özünü göstərir. Korluğun qarşısını almaq üçün təcili müalicə tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Xorton xəstəliyi
- temporal arteriit
- gicgah arteriiti
- kəllə arteriiti
Xəstəlik haqqında
Nəhənghüceyrəli arteriit ahıl yaşlı insanlarda ən çox rast gəlinən sistem vaskulitdir – damar divarının autoimmun iltihabıdır. İltihab aorta və onun iri şaxələrini, xüsusən baş və boyun arteriyalarını – gicgah, göz, onurğa və qoltuqaltı arteriyalarını zədələyir. Xəstəlik adını damar divarında mikroskop altında görünən çoxnüvəli nəhəng hüceyrələrdən almışdır.
İltihab nəticəsində damar divarı qalınlaşır, mənfəzi daralır, onun qanla təchiz etdiyi toxumalara qan axını azalır. Ən təhlükəli ağırlaşma göz arteriyalarının zədələnməsi nəticəsində qəfil və geri dönməz görmə itkisidir. Ona görə xəstəlik şübhəsi yarandıqda, xüsusən görmə əlamətləri olduqda, müalicə müayinə nəticələrini gözləmədən başlanılır.
Xəstəlik demək olar ki, yalnız 50 yaşdan sonra başlayır, qadınlarda kişilərə nisbətən daha tez-tez rast gəlinir. Tez-tez revmatik polimialgiya ilə – çiyin qurşağı və çanaq-bud nahiyəsində ağrı və tutulma ilə gedən iltihabi xəstəliklə birlikdə müşahidə olunur. Vaxtında başlanan müalicə əksər hallarda iltihabı effektiv şəkildə nəzarətə alır.
Səbəbləri
Nəhənghüceyrəli arteriitin dəqiq səbəbi məlum deyil. Xəstəlik immun sistemin damar divarına qarşı yönəlmiş qeyri-adekvat reaksiyası nəticəsində yaranır: immun hüceyrələr arteriyanın divarına toplaşır, iltihab maddələri ifraz edir və divarın strukturunu dəyişir. Risk amilləri:
- yaş – əsas risk amilidir; xəstəlik 50 yaşdan əvvəl demək olar ki, rast gəlinmir və risk hər onillikdə artır;
- qadın cinsi – qadınlar daha tez-tez xəstələnir;
- irsi meyl – immun sistemin müəyyən genetik xüsusiyyətləri olan insanlarda risk yüksəkdir;
- revmatik polimialgiya – bu xəstəliyi olan pasiyentlərin bir hissəsində sonradan və ya eyni vaxtda arteriit inkişaf edir;
- yaşla bağlı immun dəyişikliklər – damar divarının və immun sistemin qocalması iltihaba meyli artırır;
- infeksiyalar – təhrik edən amil kimi müzakirə olunur, lakin konkret mikrobla əlaqə sübut olunmayıb.
Siqaret çəkmə və ürək-damar xəstəlikləri damar ağırlaşmalarının riskini artıra bilər. Xəstəlik yoluxucu deyil.
Təsnifat
- kəllə forması – gicgah və digər baş arteriyalarının zədələnməsi; baş ağrısı, çənə ağrısı və görmə əlamətləri ilə gedən klassik formadır;
- kəlləxarici (iri damar) forma – aorta və onun şaxələrinin zədələnməsi; çox vaxt hərarət, halsızlıq, arıqlama kimi ümumi əlamətlərlə və kəllə əlamətləri olmadan gedir, ona görə gec aşkarlanır;
- qarışıq forma – hər iki formanın əlamətləri birlikdə müşahidə olunur.
Klinik mənzərə
Əlamətlər həftələr ərzində tədricən, bəzən isə qəfil yaranır. Ən çox rast gəlinən əlamətlər:
- yeni başlayan, əvvəlkilərdən fərqli, adətən gicgah nahiyəsində və ya başın bir tərəfində baş ağrısı;
- baş dərisinin həssaslığı – saç daramaq, yastığa başı qoymaq ağrılıdır;
- çeynəmə zamanı çənə və dil ağrısı və yorğunluğu, danışarkən və ya udarkən narahatlıq;
- görmənin qəfil bulanması, ikiləşməsi, bir gözdə keçici («pərdə enməsi») və ya daimi görmə itkisi;
- gicgah arteriyasının qalınlaşması, düyünlü olması, toxunanda ağrısı, nəbzinin zəifləməsi;
- hərarət, halsızlıq, iştahsızlıq, arıqlama, gecə tərləməsi, depressiv əhval;
- çiyin, boyun və bud əzələlərində ağrı və səhər tutulması – revmatik polimialgiya ilə birlikdə;
- qolda yorğunluq və ağrı, qollarda nəbzin və təzyiqin fərqli olması – iri damar formasında.
Xəstəlik ahıl yaşda rast gəlindiyi üçün əlamətlər tez-tez adi baş ağrısı, diş problemi və ya yaşla bağlı halsızlıq kimi qiymətləndirilir və bu, diaqnozu gecikdirir.
Dərhal 103-ə zəng etmək və ya təcili tibbi yardıma müraciət etmək lazımdır, əgər bir gözdə görmə qəfil pisləşibsə, keçici korluq və ya ikigörmə olubsa, yeni baş ağrısı ilə yanaşı nitq pozuntusu, üzdə və ya ətraflarda zəiflik yaranıbsa, eləcə də sinədə və ya kürəkdə qəfil kəskin ağrı baş veribsə.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnoz şikayətlər, müayinə və əlavə müayinələrin nəticələri əsasında revmatoloq tərəfindən qoyulur. Həkim gicgah arteriyalarını əllə yoxlayır, hər iki qolda təzyiqi ölçür, iri arteriyalar üzərində küyə qulaq asır. Əsas müayinələr:
- EÇS və C-reaktiv zülal – iltihab göstəriciləridir, xəstəlikdə adətən yüksəkdir və müalicənin effektivliyini izləməyə imkan verir;
- qanın klinik analizi – anemiya və trombositlərin artması iltihabı əks etdirə bilər; qaraciyər göstəriciləri də yoxlanılır;
- gicgah və qoltuqaltı arteriyaların USM-i – damar divarının iltihabi qalınlaşmasını göstərir, sürətli və ağrısız üsuldur;
- gicgah arteriyasının biopsiyası – diaqnozu histoloji təsdiqləyir; müalicə başlandıqdan sonra qısa müddət ərzində də informativ qalır;
- PET-KT, MR və ya KT angioqrafiya – iri damar formasında aorta və şaxələrinin zədələnməsini aşkarlayır;
- oftalmoloq tərəfindən təcili müayinə – görmə sinirinin və tor qişanın qan təchizatını qiymətləndirir.
Görmə əlamətləri olduqda müalicə müayinələrdən əvvəl başlanılır. Differensial diaqnostika digər vaskulitlər, infeksiyalar, şişlər, miqren və gərginlik tipli baş ağrısı, diş və çənə oynağı xəstəlikləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- bir və ya hər iki gözdə görmənin geri dönməz itirilməsi;
- insult və keçici işemik tutmalar;
- aortanın anevrizması və laylanması – bəzən illər sonra;
- qol arteriyalarının daralması, qollarda qan dövranının pozulması;
- uzunmüddətli qlükokortikoid müalicəsinin ağırlaşmaları – osteoporoz və sınıqlar, qan şəkərinin artması, arterial hipertenziya, infeksiyalara meyl, katarakta.
Müalicə
Müalicə şübhə yaranan kimi, xüsusən görmə əlamətləri olduqda təxirə salınmadan başlanılır. Məqsəd iltihabı tez dayandırmaq, görmə itkisinin və damar ağırlaşmalarının qarşısını almaq, sonra isə ən az dərmanla sabit remissiyanı saxlamaqdır. Əsas istiqamətlər:
- qlükokortikoidlər – müalicənin əsasıdır; görmə itkisi təhlükəsində əvvəlcə venadaxili, sonra tablet formasında təyin olunur; doza həkimin sxemi ilə aylar ərzində tədricən azaldılır;
- steroidləri azaldan preparatlar – interleykin-6-ya təsir edən bioloji preparatlar və ya bəzi immunosupressorlar; residivləri azaldır və hormonların ümumi dozasını aşağı salmağa imkan verir;
- osteoporozun profilaktikası – kalsium, D vitamini, göstərişə görə sümük sıxlığını qoruyan preparatlar;
- dəstəkləyici müalicə – mədənin qorunması, qan şəkərinin və təzyiqin nəzarəti, peyvəndlərin planlaşdırılması; bəzi hallarda damar ağırlaşmalarının qarşısını almaq üçün antiaqreqantlar – yalnız həkimin qərarı ilə;
- damar ağırlaşmalarının müalicəsi – aorta anevrizması və ya ağır stenozlarda damar cərrahiyyəsi.
Hormon müalicəsinə adətən tez cavab alınır: baş ağrısı və ümumi əlamətlər bir neçə gün ərzində azalır. Buna baxmayaraq, dərmanı özbaşına dayandırmaq və ya dozanı dəyişmək təhlükəlidir: xəstəlik residiv verə, kəskin dayandırma isə böyrəküstü vəzi çatışmazlığına səbəb ola bilər. Pasiyent müalicə dövründə balanslı qidalanmalı, duz və şirniyyatı məhdudlaşdırmalı, mülayim fiziki fəallığı saxlamalı, siqareti tərgitməlidir.
Reabilitasiya və nəzarət
- revmatoloqda müntəzəm nəzarət, iltihab göstəricilərinin izlənməsi;
- qlükokortikoid dozasının yalnız həkimin sxemi ilə azaldılması;
- qan şəkəri, təzyiq, çəki və sümük sıxlığının nəzarəti;
- oftalmoloqda dövri müayinə;
- iri damar formasında – aortanın dövri görüntülənməsi, çünki anevrizma illər sonra yarana bilər;
- residiv əlamətləri – baş ağrısının, çənə ağrısının, çiyin ağrısının və ya görmə pozuntusunun qayıtması – barədə həkimə dərhal məlumat vermək.
Profilaktika
Xəstəliyin özünün profilaktikası yoxdur. Görmə itkisinin və digər ağırlaşmaların qarşısını almaq üçün:
- 50 yaşdan sonra yeni baş ağrısı, çənə ağrısı və görmə pozuntusunda həmin gün həkimə müraciət etmək;
- revmatik polimialgiyası olan pasiyentlərdə bu əlamətlərə xüsusi diqqət yetirmək;
- müalicə dövründə osteoporozun profilaktikasına əməl etmək, yıxılma riskini azaltmaq;
- həkimlə razılaşdırılmış peyvəndləri etdirmək – hormon müalicəsi infeksiyalara meyli artırır;
- siqareti tərgitmək, təzyiqi və xolesterini nəzarətdə saxlamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Müalicəni revmatoloq aparır. Görmə əlamətlərində təcili oftalmoloq müayinəsi lazımdır; ilkin şübhəni ailə həkimi və ya nevroloq da qaldıra bilər.
Yadda saxla!
Nəhənghüceyrəli arteriit görmə üçün təcili vəziyyətdir.
- 50 yaşdan sonra yeni baş ağrısı və çeynəmə zamanı çənə ağrısı varsa, həmin gün həkimə müraciət edin.
- Görmənin qəfil pisləşməsi zamanı 103-ə zəng edin və ya təcili tibbi yardıma müraciət edin.
- Hormon müalicəsini özbaşına dayandırmayın və dozanı dəyişməyin.
- Vaxtında başlanan müalicə əksər hallarda görməni qoruyur və iltihabı nəzarətə alır.
Suallar və cavablar
Qlükokortikoidlərlə müalicə adətən bir ildən iki ilə qədər, bəzən daha uzun davam edir, doza tədricən azaldılır. Bioloji preparatlar steroidlərin dozasını və müddətini azaltmağa imkan verir. Müalicənin müddətini həkim iltihab göstəricilərinə və əlamətlərə görə müəyyən edir.
Təəssüf ki, artıq yaranmış görmə itkisi adətən geri dönmür. Ona görə ən vacib məsələ müalicəyə vaxtında başlamaq və digər gözü qorumaqdır.
Bəli, bu iki xəstəlik tez-tez birlikdə rast gəlinir və oxşar mexanizmlərə malikdir. Revmatik polimialgiyası olan insanlarda baş ağrısı və görmə əlamətləri yaranarsa, təcili müayinə lazımdır.
Biopsiya diaqnozu təsdiqləyən etibarlı üsuldur, lakin hər zaman vacib deyil. Bəzi hallarda damarların USM-i və digər görüntüləmə üsulları kifayət edir. Biopsiyanın aparılması müalicənin başlanmasını gecikdirməməlidir.
Həkim sümükləri qorumaq üçün kalsium və D vitamini, lazım olduqda digər preparatlar təyin edir, qan şəkərini və təzyiqi izləyir. Pasiyentə balanslı qidalanma, mülayim fiziki fəallıq və siqaretdən imtina tövsiyə olunur. Narahatedici dəyişiklikləri həkimə bildirmək vacibdir.
Bəli, xüsusən dozanın azaldılması dövründə residivlər mümkündür. Baş ağrısı, çənə və ya çiyin ağrısı qayıdarsa, dərhal həkimə müraciət edin – vaxtında düzəldilmiş müalicə ağırlaşmaların qarşısını alır.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Densitometriya – bu nədir və ona necə hazırlaşmaq lazımdır
Densitometriya — sümük karkasının möhkəmliyi barədə mühakimə yürütməyə və onun quruluşunun zəifləməsinin ilk əlamətlərini görməyə imkan verən diaqnostik…
İstiqamət: Revmatologiya
Gözün diafanoskopiyası
Gözün diafanoskopiyası — göz almasının istiqamətlənmiş, dar konsentrasiyalı işıq dəstəsi ilə şəffaflandırılmasına əsaslanan müayinədir. Eyni zamanda yaxınlıqda yerləşən…
İstiqamət: Oftalmologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
