Anal çat – anal kanalda selikli qişanın defektinin əmələ gəldiyi xəstəlikdir. Problem pasiyentə böyük narahatlıq yaradır və həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə pisləşdirə bilər. Xəstəlik oturaq həyat tərzi, düzgün olmayan qidalanma, tez-tez qəbizlik və doğuşlarla əlaqəlidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Fissura ani
- arxa keçid çatı
Xəstəlik haqqında
Anal çat – düz bağırsaq kanalında selikli qişanın defektinin əmələ gəldiyi xəstəlikdir. Problem pasiyentə böyük narahatlıq yaradır və həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə pisləşdirə bilər. Xəstəlik oturaq həyat tərzi, düzgün olmayan qidalanma, tez-tez qəbizlik və doğuşlarla əlaqəlidir. Kişilər və qadınlar təxminən eyni tezlikdə xəstələnirlər.
İxtisaslaşmış yardım üçün vaxtında müraciət edilməsə və problemə məhəl qoyulmasa, xəstəlik xroniki formaya keçə bilər. Sonradan çat xoralı defektə çevrilir, onun yerində fistula formalaşa bilər.
Proktoloji profil xəstəlikləri arasında arxa keçid çatları müxtəlif məlumatlara görə hemorroy və paraproktitlərdən sonra 2-3-cü yerləri tutur. Müalicəni xeyli çətinləşdirən müxtəlif patologiyaların kombinasiyaları da rast gəlinir.
Morfoloji baxımdan çatlar müxtəlif ölçülü anal kanalın selikli qişasının səthi defektidir, adətən çapıqlarla və, belə adlandırılan, «anal mühafizə düyünləri» ilə əhatə olunur. Bunlar dəri və ya selikli qişa ilə örtülmüş, anal kanalda yerləşən törəmələrdir. Onlar çat ətrafındakı toxumaların iltihabının nəticəsidir. Bəzən düyünlər kifayət qədər böyük ölçülərə malik olur və anal kanal poliplərindən çətin fərqlənir.
Demək olar ki, xəstələrin 70%-də çat həzm traktının yuxarı şöbələrinin xroniki xəstəlikləri ilə (qastrit, mədə və onikibarmaq bağırsağın xora xəstəliyi, xolesistit) birləşir. Eyni faizdə xəstələrdə anal çat və hemorroyun birgəliyi mövcuddur. Hemorroyun xroniki gedişində tez-tez pektinoz inkişaf edir, bu zaman arxa keçid kanalının divarlarının elastikliyi pozulur ki, bu da onların daraq xətti nahiyəsində zədələnməyə meylləndirir.
Səbəbləri
Normada anal kanalın selikli qişası öz-özünə cırılmır və çatlamır. Problemin yaranmasına gətirib çıxaran əsas mexanizm yerli mikrosirkulyasiyanın pozulmasıdır. Bunun nəticəsində toxumaların elastik və regenerativ qabiliyyətləri pisləşir ki, bu da selikli qişa defektinin əmələ gəlməsi üçün əlverişli şərait yaradır. Bu sahədə mikrosirkulyasiyanın pozulması daxili anal sfinkterin tonusunun xroniki artması fonunda yaranır. Spazmlaşmış əzələlər damarları sıxaraq patologiyanın inkişafı riskini artırır.
Belə əlverişsiz şəraitdə anal çatın yaranmasının bilavasitə səbəbi ola bilər:
- Bərk nəcis kütlələri ilə selikli qişanın travmatik zədələnməsi;
- ishal zamanı sfinkterin hamar əzələlərinin həddən artıq gərginləşməsi;
- keyfiyyətsiz və sərt tualet kağızı ilə selikli qişanın zədələnməsi;
- düz bağırsağın lazımi hazırlıq olmadan icra olunan instrumental diaqnostika metodları;
- uşağın doğulması zamanı gücənmə;
- ağır fiziki yük.
Anal sfinkterin tonusunun artması ilə yanaşı, düz bağırsaqda çatların yaranma riskini artıran mühüm amil düzgün olmayan qidalanmadır. Qida liflərinin çatışmazlığı nəcisi bərkidir. Qəbizlik yaranır. Nəcis kütlələri daha da bərkiyir. Defekasiya zamanı təzyiq kəskin artır və selikli qişa tab gətirmir – çat yaranır. Ağrı səbəbindən xəstə nəcis ifraz etməkdən qorxur ki, bu da tualetə getmələrin sayının azalmasına və xəstəliyin proqressivləşməsinə səbəb olur. Beləliklə, «eybəcər dairə» qapanır. Onu qırmaq yalnız səriştəli proktoloqun gücündədir, üstəlik xəstə həkimə nə qədər tez müraciət edərsə, müalicə bir o qədər sürətli və az invaziv olacaqdır.
Təsnifat
Anal çat – həm kəskin, həm də xroniki gedişə malik ola bilən xəstəlikdir. İkinci halda söhbət proktoloqa vaxtında müraciət etməyən xəstələrin laqeyd qalmış hallarından gedir. Çatın xronikləşməsini müəyyən edən dövr orta hesabla 1,5-2 aydır. Xroniki çatlarda toxumaların normal sağalmasına mane olan patoloji dəyişikliklər yaranır. Bu dəyişikliklər xoranın dibində əzələ qatının elastik liflərinin dağılması, çatın kənarlarında çapıqların əmələ gəlməsi, «mühafizə» düyünlərinin formalaşması, çatın proksimal hissəsində düz bağırsaq kriptinin hipertrofiyası və qalınlaşmasının yaranmasıdır (yaxud anal məməcik).
Selikli qişa defektinin anal kanalda yerləşməsindən asılı olaraq çatlar aşağıdakı kimi olur:
- Arxa;
- ön;
- yan.
Əksər hallarda xəstəlik anal sfinkterin spazmı ilə gedir ki, bu da selikli qişa defektinin sağalmasını əhəmiyyətli dərəcədə çətinləşdirir.
Klinik mənzərə
Anal çat – anal kanal nahiyəsində ağrı sindromu ilə müşayiət olunan tibbi problemdir. Xəstəliyin ilkin mərhələlərində ağrı birbaşa defekasiya anında yaranır və bağırsaqlar boşaldıqdan sonra daha bir neçə dəqiqə davam edə bilər. Xəstəlik proqressivləşdikcə narahatlıq daha uzunmüddətli olur və demək olar ki, daimi şəkildə mövcud olur.
Ağrıdan əlavə, anal çat aşağıdakı simptomlarla müşayiət olunur:
- Qəbizlik; defekasiyanın pozulması həm xəstəliyin ilkin səbəbi, həm də tualetə gedərkən ağrının yaranması qorxusuna görə onun nəticəsi kimi çıxış edə bilər;
- Nəcisdə, tualet kağızında qalan qan;
- Gecə narahatlığı səbəbindən yuxu ritminin pozulması: xəstəliyin xroniki forması anal sfinkterin tonusunun artması ilə xarakterizə olunur, xəstə demək olar ki, daima çat nahiyəsində pulsasiya edən narahatlıq və qaşınma hiss edir.
Anal çatında ağrı o qədər intensivdir ki, əksər hallarda proktoloqa erkən müraciətə və düzgün müalicənin başlanmasına səbəb olur.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Anal çat – proktoloqun pasiyentin xarakterik şikayətlərinə əsasən asanlıqla şübhələnə biləcəyi bir problemdir. Defekasiya zamanı tipik ağrı sindromu və qanlı ifrazat bu diaqnozun lehinə dəlalət edir. Lakin çatı digər patologiyalardan fərqləndirmək üçün həkim aşağıdakıları aparır:
- Düz bağırsağın barmaqla müayinəsi;
- rektoromanoskopiya;
- anoskopiya.
Göstərilən prosedurlar selikli qişa defektinin mövcudluğunu, onun lokalizasiyasını və toxumaların regenerativ potensialının vəziyyətini dəqiq müəyyən etməyə imkan verir.
Müalicə
Müalicə üsulları
Anal çatın müalicəsi konservativ və cərrahi ola bilər. Hər bir metodun öz göstərişləri və şərtləri vardır.
Konservativ terapiya anal çatdan 50-60% hallarda xilas olmağa imkan verir. Pasiyent proktoloqa nə qədər tez müraciət edərsə, müalicənin uğur şansı bir o qədər yüksək olar. Terapiya eyni vaxtda bir neçə əsas vəzifənin həllinə yönəldilir.
- Anal sfinkterin tonusunun azaldılması. Bu məqsədlə spazmolitiklər, kalsium kanalı blokatorları, botulotoksin inyeksiyaları istifadə olunur.
- Toxumaların regenerativ qabiliyyətlərinin stimullaşdırılması. Bunun üçün proktoloq xüsusi sağaldıcı məlhəmlər, süpozitoriyalar (şamlar), kremlər təyin edir.
- Ağrı sindromunun və yerli iltihabın aradan qaldırılması. Ən çox ənənəvi qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr isti oturaq vannalar fonunda istifadə olunur.
- Həzm prosesinin normallaşdırılması. Qəbizliklə mübarizə rasionda qida liflərinin və suyun artırılması yolu ilə aparılır. Həmçinin işlədici vasitələrdən istifadə olunur.
Anal çatlar zamanı konservativ terapiya hər bir pasiyentə qarşı həmişə kompleks və fərdi yanaşma nəzərdə tutur. Həkim əvvəlcə insanın həyat fəaliyyətinin xüsusiyyətlərini qiymətləndirir və onun vəziyyətinin sürətlə normallaşdırılması üçün optimal dərman dəstini seçməyə çalışır.
Problemin skalpel istifadə etmədən müalicə üsullarından biri də arxa keçidin divulsiyasıdır. Üsulun mahiyyəti düz bağırsağa yeridilmiş balonun dozalı şəkildə şişirdilməsi hesabına anal sfinkterin spazmının azaldılmasından ibarətdir. Belə prosedur ənənəvi mazlar və şamlarla birlikdə yaxşı terapevtik nəticələr göstərir.
Anal çatların konservativ müalicə üsullarından biri botuloterapiya və ya botulotoksinlərlə (BT) inyeksiyalardır. Bu metod spazmlar və ifadəli ağrı sindromu zamanı tətbiq olunur. Botuloterapiya 1 inyeksiyadan sonra belə davamlı təsir göstərir — 2-3 aya qədər, pasiyentlər tərəfindən nisbətən asan keçirilir və müraciət günü həyata keçirilə bilər. Doza pasiyentin kütləsi və yeritmə üsulu əsas götürülərək fərdi şəkildə seçilir. Az sayda yan təsirlərdən anal sfinkterin müvəqqəti çatışmazlığını, nəcis saxlaya bilməməni qeyd etmək olar.
Konservativ terapiya qeyri-effektiv olduqda və ya anal çatların ağırlaşmış halları mövcud olduqda (xroniki çatlar zamanı) müalicə defektin cərrahi eksiziyası və anal sfinkterin dozalı şəkildə kəsilməsini əhatə edir. Bu, spazmı aradan qaldırır, mikrotsirkulyasiyanı yaxşılaşdırır və bununla da selikli qişanın sağalmasına kömək edir. Əməliyyat regional ağrısızlaşdırma altında, azinvaziv (lazer) və ya ənənəvi üsulla skalpel vasitəsilə icra olunur. Defekt zonasının radikal şəkildə götürülməsinə baxmayaraq, cərrahi müdaxilədən sonra pasiyent residivlərin qarşısını almaq üçün rasiona nəzarət etməli, qəbizlik və hipodinamiya ilə mübarizə aparmalıdır.
Reabilitasiya
Anal çatın azinvaziv eksiziyasından sonra xəstə əməliyyat günü evə gedə bilər. İlk 2-3 gün proktoloq ambulator rejimdə sarğılar aparır və pasiyenti əməliyyat olunmuş sahəyə qulluq qaydaları üzrə öyrədir. Tikişlər 7-10-cu gün götürülür. Tam bərpa bir aya qədər davam edir. Bu dövrdə ağır fiziki yüklənmələrdən çəkinmək və nəcisə nəzarət etmək tövsiyə olunur (o, yumşaq və gündəlik olmalıdır). Vannaların qəbulu, açıq su hövzələrində və hovuzlarda üzmə, hər hansı istilik prosedurları (hamam, sauna, solyari) toxumalar tam sağalana qədər istisna edilir.
Profilaktika
Anal çatın əmələ gəlməsinin profilaktikası hipodinamiya ilə mübarizəni, kifayət qədər liflə zəngin tamdəyərli qidalanmanı, istənilən xoşagəlməz simptomlar ortaya çıxdıqda vaxtında həkimə müraciəti nəzərdə tutur. Qəbizliyin profilaktiyası ən böyük əhəmiyyətə malikdir, çünki məhz gücənmə çox vaxt çatın yaranmasına gətirib çıxarır. Əgər pasiyentin digər proktoloji patologiyası varsa, yanaşı anal çatın yaranmasının qarşısını almaq üçün mütəmadi olaraq həkimə müraciət etmək vacibdir.
Yadda saxla!
Anal çat kifayət qədər yayılmış patologiyadır və müalicəyə yaxşı tabe olur. Problemi hər ikinci halda cərrahi müdaxilə olmadan aradan qaldırmaq mümkündür. Əsas olan ağrıya dözməmək, kömək üçün müraciət etməkdir.
Əgər müalicə vaxtında aparılmasa, gündəlik həyatın keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə pisləşdirən ciddi ağırlaşmalar inkişaf edə bilər. Bu, ilk növbədə, düz bağırsaq üzrə yuxarı yayıla bilən, onun ətrafındakı toxumanı əhatə edən aktiv iltihabi prosesdir (paraproktit). Kişilərdə prostat vəzinin infeksiyalaşması və prostatitin inkişafı riski vardır. Kəskin qanaxma və ya xroniki uzunmüddətli qan itkisinin riski də istisna edilmir. Sonuncu halda pasiyentdə anemiya inkişaf edir. İrəliləmiş hallarda çatın aradan qaldırılması demək olar ki, həmişə əməliyyatı nəzərdə tutur.
Əlaqəli Xəstəliklər
Suallar və cavablar
Xeyr, anal çat yoluxucu xəstəlik deyil və bir insandan digərinə heç bir yolla ötürülmür. Onun yaranması yerli qan dövranının pozulması, toxumaların elastikliyinin azalması, xroniki qəbizlik və ya doğuş zamanı yaranan mexaniki zədələnmələrlə bağlıdır. Bu proses infeksion mənşəli deyil, ona görə ailə üzvləri və ya yaxın insanlar üçün heç bir təhlükə yaratmır. Diqqət yalnız problemin öz səbəblərinin aradan qaldırılmasına yönəldilməlidir.
Xeyr, əksər hallarda, xüsusilə xəstəliyin erkən mərhələsində, qidalanmanın tənzimlənməsi, qəbizliyin aradan qaldırılması və yerli müalicə vasitələri ilə kifayətlənmək mümkün olur. Cərrahi müdaxilə adətən çat xronikiləşdiyi, konservativ müalicə nəticə vermədiyi və ya sfinkterin daimi spazmı davam etdiyi hallarda nəzərdən keçirilir. Əməliyyata ehtiyacın olub-olmaması proktoloq tərəfindən konkret vəziyyətə görə müəyyən edilir.
Vaxtında müalicə edilmədikdə kəskin çat xronik formaya keçə bilər, bu zaman ağrı demək olar ki, daimi xarakter alır və sfinkterin davamlı spazmı vəziyyəti daha da ağırlaşdırır. Uzunmüddətli iltihab nadir hallarda ətraf toxumalarda əlavə problemlərin, məsələn fistulanın formalaşmasına şərait yarada bilər. Bu səbəbdən uzun sürən ağrı və qanaxma şikayətləri ilə proktoloqa vaxtında müraciət etmək tövsiyə olunur.
Mövzu üzrə məqalələr
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Hamiləlik zamanı babasil
Babasil – düz bağırsağın ətrafında düyünlər əmələ gətirən hemorroidal venaların iltihabı və patoloji genişlənməsi ilə bağlı xəstəlikdir. Bu,…
İstiqamət: Proktologiya
Xroniki hepatitin müalicəsi
Xroniki hepatitlər – keçirilmiş virus hepatitindən, bəzi medikamentlərin qəbulundan sonra, spirtli içkilərdən sui-istifadə zamanı inkişaf edən və iltihabi…
İstiqamət: Hepatologiya
Hepatitlər – qaraciyərin iltihabi xəstəlikləri
Hər il hepatologiya sahəsində qaraciyər xəstəliklərini daha effektiv diaqnostika etməyə və müalicə etməyə imkan verən kəşflər olunur. Xəstəliyin…
İstiqamət: Hepatologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
