Beyin damarlarının aterosklerozu xəstəliyi – nevroloq həkimlərin praktikasında geniş yayılmış xroniki patologiyadır. Ateroskleroz zamanı arteriyalar zədələnir. Onların daxili səthində «ateromatoz lövhələr» adlanan xolesterin yığıntıları əmələ gəlir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Serebral ateroskleroz
- baş beyin arteriyalarının aterosklerozu
Xəstəlik haqqında
Beyin damarlarının aterosklerozu baş beyni qanla təchiz edən arteriyaların xroniki xəstəliyidir. Arteriyaların daxili divarında xolesterin və digər yağ maddələrindən ibarət yığıntılar — aterosklerotik (ateromatoz) lövhələr əmələ gəlir. Zaman keçdikcə lövhələr böyüyür, onlarda birləşdirici toxuma və kalsium çökür, damar divarı bərkiyir və mənfəz daralır. Əsasən boyunda yerləşən yuxu (karotid) və fəqərə arteriyaları, eləcə də kəllədaxili iri arteriyalar zədələnir.
Xəstəlik uzun müddət heç bir əlamət vermədən inkişaf edir. Qan axını tədricən azaldıqda beyin toxuması xroniki oksigen və qida çatışmazlığına məruz qalır: yaddaş, diqqət və düşünmə sürəti zəifləyir. Ən böyük təhlükə isə lövhənin səthinin zədələnməsi və üzərində trombun əmələ gəlməsidir. Tromb və ya lövhə hissəciyi damarı tıxadıqda beynin müəyyən sahəsi qansız qalır və işemik insult (beyin infarktı) və ya keçici işemik tutma inkişaf edir.
Ateroskleroz bütün bədənin damarlarını əhatə edən sistem prosesdir, buna görə beyin damarlarında lövhələri olan insanlarda tez-tez ürəyin tac arteriyalarının və ayaq arteriyalarının da zədələnməsi aşkar edilir. Xəstəlik yaşla daha tez-tez rast gəlinir, lakin risk amilləri olduqda orta yaşda da başlaya bilər. Risk amillərinə vaxtında nəzarət xəstəliyin irəliləməsini ləngidir və insult riskini xeyli azaldır.
Səbəbləri
Aterosklerozun inkişafı mürəkkəb prosesdir: damarın daxili qatının (endotelinin) zədələnməsi, qanda «pis» xolesterinin artıqlığı, damar divarında xroniki iltihab və lövhələrin əmələ gəlməsi bir-birini gücləndirir. Xəstəliyin inkişaf riskini artıran amillər yaxşı öyrənilib:
- Dislipidemiya — qanda aşağı sıxlıqlı lipoproteinlərin («pis» xolesterin) yüksək, yüksək sıxlıqlı lipoproteinlərin isə aşağı səviyyəsi; irsi və ya qidalanma ilə bağlı ola bilər.
- Arterial hipertenziya — yüksək təzyiq damar divarını daim zədələyir və lövhələrin əmələ gəlməsini sürətləndirir.
- Siqaret çəkmə — damarları zədələyən ən güclü amillərdən biridir; qəlyan və elektron siqaretlər də zərərsiz deyil.
- Şəkərli diabet — qanda yüksək qlükoza iri və kiçik damarların zədələnməsini sürətləndirir.
- Artıq çəki və qarın tipli piylənmə — metabolik pozğunluqlarla və yüksək təzyiqlə sıx bağlıdır.
- Hərəkətsiz həyat tərzi və doymuş yağlarla, duzla, şəkərlə zəngin qidalanma.
- Alkoqoldan sui-istifadə və xroniki stress.
- Yaş və cins — risk yaşla artır; kişilərdə xəstəlik adətən daha erkən başlayır, qadınlarda isə risk menopauzadan sonra artır.
- İrsiyyət — yaxın qohumlarda erkən yaşda infarkt və ya insult olması.
- Digər vəziyyətlər — xroniki böyrək xəstəliyi, yuxuda tənəffüsün dayanması (apnoe), bəzi autoimmun xəstəliklər.
Yaş, cins və irsiyyət dəyişdirilə bilməyən amillərdir, digərlərinə isə həyat tərzi və müalicə ilə təsir göstərmək mümkündür.
Klinik mənzərə
Erkən mərhələdə ateroskleroz çox vaxt heç bir əlamət vermir və təsadüfən, məsələn, boyun damarlarının ultrasəs müayinəsində aşkar edilir. Damarın mənfəzi xeyli daraldıqda və beynin qan təchizatı azaldıqda aşağıdakı əlamətlər yarana bilər:
- baş ağrıları, başda ağırlıq hissi;
- başgicəllənmə, yerişdə qeyri-sabitlik;
- qulaqlarda və başda küy;
- yaddaşın, xüsusən yaxın hadisələr üçün yaddaşın zəifləməsi;
- diqqəti cəmləməkdə çətinlik, düşünmənin ləngiməsi;
- tez yorulma, iş qabiliyyətinin azalması;
- yuxu pozğunluğu, əhvalın tez dəyişməsi, əsəbilik, depressiv əhval.
Bu əlamətlər spesifik deyil və başqa səbəblərlə də (yüksək təzyiq, anemiya, qalxanabənzər vəzinin xəstəlikləri, depressiya) bağlı ola bilər, buna görə onları müayinəsiz «damar problemi» saymaq olmaz. Ahıl yaşlı insanlarda xəstəlik irəlilədikcə damar mənşəli koqnitiv pozğunluqlar — unutqanlıq, gündəlik işlərin öhdəsindən gəlməkdə çətinlik — formalaşa bilər.
Bəzən ilk təzahür keçici işemik tutma olur: insult əlamətləri qısa müddətə yaranır və tam keçir. Bu, yaxın gələcəkdə insultun yüksək riskini göstərən ciddi xəbərdarlıqdır.
Dərhal 103 çağırmaq lazımdır, əgər qəfildən üzün bir tərəfi sallanırsa; qol və ya ayaqda zəiflik, keyləşmə yaranırsa (xüsusən bədənin bir tərəfində); nitq pozulursa və ya insan ona deyilənləri başa düşmürsə; bir gözdə görmə qəfildən itirsə və ya görmə ikiləşirsə; kəskin başgicəllənmə ilə müvazinət itirsə; qəfildən indiyədək hiss etmədiyi qədər güclü baş ağrısı yaranırsa. Əlamətlər keçsə belə gözləmək olmaz: insultda müalicənin effektivliyi vaxtdan birbaşa asılıdır.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Müayinə nevroloqun konsultasiyası ilə başlayır. Həkim şikayətləri, risk amillərini, qəbul edilən dərmanları, ailədə ürək-damar xəstəliklərinin olub-olmadığını soruşur, arterial təzyiqi hər iki qolda ölçür, nevroloji statusu yoxlayır, yaddaş və diqqəti qiymətləndirir, boyun arteriyalarını dinləyir.
- Qanın lipid profili — ümumi xolesterin, aşağı və yüksək sıxlıqlı lipoproteinlər, triqliseridlər; müalicənin hədəflərini müəyyən etməyə kömək edir.
- Qanda qlükoza və qlikozilləşmiş hemoqlobin — diabeti və ya prediabeti aşkar edir.
- Qanın ümumi analizi, böyrək və qaraciyər göstəriciləri, laxtalanma göstəriciləri — ümumi vəziyyəti və müalicənin təhlükəsizliyini qiymətləndirmək üçün.
- Baş və boyun damarlarının dupleks ultrasəs skanlaması — əsas skrininq üsuludur; lövhələri, onların quruluşunu, damarın daralma dərəcəsini və qan axınının sürətini göstərir.
- Transkranial doppleroqrafiya — kəllədaxili arteriyalarda qan axınını qiymətləndirir.
- KT- və ya MR-angioqrafiya — damarların ətraflı təsvirini verir, cərrahi müalicə planlaşdırıldıqda xüsusilə vacibdir.
- Beynin MRT və ya KT müayinəsi — keçirilmiş kiçik infarktları və ağ maddədə damar mənşəli dəyişiklikləri aşkar edir.
- EKQ və ürəyin exokardioqrafiyası — ürək ritmini yoxlamaq və ürəkdə tromb (emboliya mənbəyi) olub-olmadığını aşkar etmək üçün.
Lazım olduqda kardioloq, endokrinoloq və damar cərrahı cəlb edilir. Differensial diaqnostika Alsheymer xəstəliyi və digər neyrodegenerativ xəstəliklər, depressiya, anemiya, qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri və beyin şişləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- işemik insult — damarın tromb və ya lövhə hissəciyi ilə tıxanması nəticəsində beyin sahəsinin zədələnməsi; iflic, nitq və görmə pozğunluqları ilə nəticələnə bilər;
- keçici işemik tutmalar — təkrarlanan qısamüddətli insult əlamətləri;
- damar mənşəli koqnitiv pozğunluqlar və demensiya — yaddaşın, düşünmənin, özünəxidmət bacarığının tədricən zəifləməsi;
- yeriş və müvazinət pozğunluqları, yıxılmalar;
- emosional pozğunluqlar — depressiya, apatiya.
Müalicə
Müalicənin məqsədi lövhələrin böyüməsini dayandırmaq və onları sabitləşdirmək, beynin qan təchizatını qorumaq və insultun qarşısını almaqdır. Yaranmış lövhələri dərmanla tam «əritmək» mümkün deyil, lakin düzgün müalicə xəstəliyin gedişini əhəmiyyətli dərəcədə ləngidir. Müalicə planını müayinə nəticələrinə əsasən nevroloq, kardioloq, lazım olduqda damar cərrahı fərdi seçir.
Həyat tərzinin dəyişdirilməsi müalicənin əsasıdır:
- siqaretdən tam imtina — hər yaşda fayda verir;
- Aralıq dənizi tipli qidalanma: tərəvəz, meyvə, paxlalılar, tam taxıllar, balıq, zeytun yağı; qırmızı və emal olunmuş ətin, kərə yağının, qənnadı məmulatlarının, duzun məhdudlaşdırılması;
- müntəzəm fiziki aktivlik — həftənin əksər günlərində sürətli yerimə və ya oxşar yüklənmə (həkimlə razılaşdıraraq);
- bədən çəkisinin normallaşdırılması, alkoqolun məhdudlaşdırılması, kifayət qədər yuxu.
Dərman müalicəsi (preparatları və hədəf göstəriciləri yalnız həkim seçir):
- statinlər və digər lipidsalıcı preparatlar — «pis» xolesterini azaldır və lövhələri sabitləşdirir;
- antiaqreqantlar — trombların əmələ gəlməsinin qarşısını alır; göstərişləri və qanaxma riskini həkim qiymətləndirir;
- təzyiqsalıcı preparatlar — arterial təzyiqi hədəf səviyyədə saxlamaq üçün;
- şəkərsalıcı preparatlar — diabet olduqda qlükozaya nəzarət üçün.
Cərrahi müalicə. Yuxu arteriyasının əhəmiyyətli daralmasında, xüsusən keçirilmiş keçici işemik tutmadan və ya insultdan sonra, karotid endarterektomiya (lövhənin arteriyadan çıxarılması) və ya stentləmə (damarın içərisinə metal karkasın yerləşdirilməsi) aparıla bilər. Əməliyyatın zəruriliyi haqqında qərarı nevroloq və damar cərrahı birlikdə qəbul edir.
Dərmanlar adətən uzun müddət, çox vaxt ömürlük qəbul edilir. Onları özbaşına dayandırmaq insult riskini artırır. «Damarları təmizləyən» reklam olunan vasitələr, bioloji aktiv əlavələr və xalq üsulları sübut olunmuş müalicəni əvəz etmir.
Profilaktika
- siqaret çəkməmək və tütün tüstüsündən uzaq olmaq;
- Aralıq dənizi tipli qidalanmaya riayət etmək, duzu və doymuş yağları azaltmaq;
- bədən çəkisini normal həddə saxlamaq, bel ölçüsünə diqqət yetirmək;
- müntəzəm hərəkət etmək, daha çox piyada gəzmək;
- arterial təzyiqi müntəzəm ölçmək, yüksək olduqda müalicə almaq;
- qanda xolesterin və qlükozanın səviyyəsini vaxtaşırı yoxlatmaq;
- diabet, hipertoniya və digər xroniki xəstəliklərin müalicəsini dayandırmamaq;
- ailədə erkən infarkt və ya insult olubsa, profilaktik müayinəyə daha erkən yaşda başlamaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Baş ağrısı, başgicəllənmə, yaddaşın zəifləməsi kimi şikayətlər olduqda nevroloqa müraciət etmək lazımdır. Risk amillərinin müalicəsində kardioloq və endokrinoloq, cərrahi müalicə məsələsində damar cərrahı iştirak edir.
Yadda saxla!
- Beyin damarlarının aterosklerozu uzun müddət əlamətsiz gedir — risk amilləriniz varsa, müayinədən vaxtında keçin.
- Təzyiqə, xolesterinə və qan şəkərinə nəzarət, siqaretdən imtina insult riskini ən çox azaldan tədbirlərdir.
- Həkimin təyin etdiyi dərmanları özünüzü yaxşı hiss etsəniz belə, özbaşına dayandırmayın.
- Üzün əyilməsi, qolda zəiflik, nitqin pozulması — dərhal 103-ə zəng edin, əlamətlər keçsə belə.
Suallar və cavablar
Beyin damarlarının aterosklerozunu nevroloq müayinə edir və müalicə edir. Risk amillərinə nəzarətdə kardioloq və endokrinoloq, yuxu arteriyasının ciddi daralmasında isə damar cərrahı iştirak edir. Lazımi təyinatları almaq və xəstəliyin irəliləməsinin qarşısını almaq üçün vaxtında həkimə müraciət etmək vacibdir.
Xəstəliyin özü deyil, ona meyillilik ötürülür. Məsələn, irsi yüksək xolesterin erkən yaşda aterosklerozun inkişafına səbəb ola bilər. Lakin xəstəliyin təzahür etməsi və irəliləməsi həyat tərzindən, qidalanmadan və digər risk amillərinin olmasından çox asılıdır, buna görə ailəsində erkən infarkt və ya insult olan insanlara profilaktik müayinədən daha erkən keçmək tövsiyə olunur.
Müalicəni yalnız həkim klinik təzahürləri, yanaşı xəstəlikləri, laborator və instrumental müayinələrin nəticələrini nəzərə alaraq seçir. Əsas prinsiplər — həyat tərzinin dəyişdirilməsi, təyin edilmiş dərmanların fasiləsiz qəbulu və təzyiq, xolesterin və qan şəkərinin müntəzəm nəzarətidir.
Ateroskleroz baş beynin qan təchizatını pisləşdirir, yaddaşın və düşünmənin zəifləməsinə, ağır hallarda insulta səbəb ola bilər. Vaxtında aparılan müayinə problemi erkən mərhələdə aşkar etməyə və xəstəliyin irəliləməsini ləngitmək üçün tədbirlər görməyə imkan verir.
Yaranmış lövhələri tam aradan qaldıran dərman yoxdur. Lakin müasir müalicə lövhələrin böyüməsini dayandırır, onları daha sabit edir və bununla insult riskini azaldır. Ciddi daralma olduqda lövhə əməliyyat yolu ilə çıxarıla və ya damara stent qoyula bilər.
Əksər hallarda statinlər uzun müddət, çox vaxt ömürlük təyin edilir, çünki onların qoruyucu təsiri yalnız qəbul davam etdikdə saxlanılır. Müalicə zamanı həkim vaxtaşırı lipid profilini və qaraciyər göstəricilərini yoxlayır. Əzələ ağrıları və ya digər narahatlıqlar yaranarsa, dərmanı özbaşına dayandırmayın — həkimə müraciət edin, o, müalicəni korreksiya edəcək.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
