Mastoidit gicgah sümüyünün qulaq arxasında yerləşən məməyəbənzər çıxıntısının irinli iltihabıdır və adətən kəskin orta otitin ağırlaşması kimi yaranır. Qulaq arxasında ağrı, şişkinlik, qızartı və qulaq seyvanının önə çıxması ilə gedir və təcili müalicə tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Məməyəbənzər çıxıntının iltihabı
- mastoid çıxıntının irinli iltihabı
- otoantrit (südəmər uşaqlarda)
Xəstəlik haqqında
Mastoidit gicgah sümüyünün qulaq seyvanının arxasında yerləşən məməyəbənzər (mastoid) çıxıntısının iltihabıdır. Bu çıxıntının daxili süngər quruluşludur: içində orta qulaqla, xüsusən mağara (antrum) adlanan boşluqla əlaqəli çoxsaylı kiçik hava hüceyrələri yerləşir. Orta qulaqda iltihab olduqda infeksiya bu hüceyrələrə keçə bilər. Proses irəlilədikcə hüceyrələrin selikli qişası şişir, irin toplanır, nazik sümük arakəsmələri dağılır və çıxıntının daxilində irinli ocaq yaranır.
Mastoidit daha çox uşaqlarda, xüsusən erkən yaşlarda rast gəlinir, çünki onlarda kəskin orta otit tez-tez olur. Böyüklərdə xəstəlik adətən xroniki irinli otit, xolesteatoma və ya immunitetin zəifləməsi fonunda inkişaf edir. Antibiotiklərin geniş istifadəsi sayəsində mastoidit əvvəlki dövrlərlə müqayisədə nadir hala gəlib, lakin tamamilə yox olmayıb.
Bu xəstəlik ciddi vəziyyətdir, çünki məməyəbənzər çıxıntı kəllə boşluğu, beyin qişaları, iri venoz sinuslar, üz siniri və daxili qulaqla yanaşı yerləşir. İnfeksiya bu strukturlara keçərsə, meningit, beyin absesi, üz sinirinin iflici və ya eşitmənin daimi itirilməsi kimi ağır ağırlaşmalar yarana bilər. Ona görə qulaq arxasında ağrı, qızartı və şişkinlik yaranarsa, LOR həkiminə gecikmədən, eyni gün müraciət etmək lazımdır.
Səbəbləri
Mastoiditin əsas səbəbi orta qulaqdan məməyəbənzər çıxıntının hava hüceyrələrinə keçən bakterial infeksiyadır. Xəstəliyin yaranma ehtimalını artıran bir sıra amillər var:
- Kəskin orta otit – xüsusən vaxtında müalicə olunmamış, antibiotik kursu yarımçıq dayandırılmış və ya müalicəyə zəif cavab verən hallarda. Bəzən mastoidit otitin ilk günlərində də inkişaf edə bilər.
- Xroniki irinli orta otit və xolesteatoma – xolesteatoma orta qulaqda böyüyən, sümüyü tədricən dağıdan epitel toplantısıdır; o, infeksiyanın daimi mənbəyinə çevrilir.
- Törədicilər – ən çox pnevmokok, hemofil çöpü, streptokoklar və stafilokok; xroniki proseslərdə göy-yaşıl irin çöpü və digər bakteriyalar da rast gəlinir.
- Eşitmə borusunun keçiriciliyinin pozulması – böyümüş adenoidlər, uzunmüddətli burun tutulması, allergik rinit orta qulağın havalanmasını və ifrazatın axmasını çətinləşdirir.
- Uşaq yaşı – uşaqlarda eşitmə borusu qısa və genişdir, immunitet hələ formalaşır, ona görə otit və onun ağırlaşmaları daha tez-tez olur.
- İmmunitetin zəifləməsi – şəkərli diabet, immunçatışmazlıq vəziyyətləri, uzunmüddətli hormon və ya immuniteti zəiflədən (immunosupressiv) müalicə infeksiyanın yayılmasını asanlaşdırır.
- Peyvəndlərin olmaması – pnevmokok və hemofil infeksiyasına qarşı peyvənd almamış uşaqlarda ağır otit riski yüksəkdir.
- Passiv siqaret tüstüsü – evdə siqaret çəkilməsi uşaqlarda otitlərin sayını artırır.
- Nadir səbəblər – qulaq nahiyəsinin travması, gicgah sümüyünün sınığı, qan yolu ilə yayılan infeksiyalar.
Təsnifat
Mastoiditin gedişinə və formasına görə bir neçə növü ayırd edilir:
- Kəskin mastoidit – kəskin orta otit fonunda, bir neçə gün və ya həftə ərzində inkişaf edir; ən çox uşaqlarda rast gəlinir.
- Xroniki mastoidit – xroniki irinli otit və xolesteatoma ilə birlikdə gedir, əlamətlər zəif ola bilər, lakin sümük dağılması davam edir.
- Maskalanmış (gizli) mastoidit – antibiotik qəbulu fonunda əlamətləri silinmiş forma; qulaq arxasında dəyişiklik az olur, lakin sümükdə proses davam edir.
- Ağırlaşmış formalar – irinin sümükdən çıxaraq qulaq arxasında dərialtı abses, boyunda əzələlər arasında abses (Bezold mastoiditi) və ya xaricə açılan fistul yaratdığı hallar.
Klinik mənzərə
Mastoidit adətən otitin fonunda başlayır: qulaq ağrısı və hərarət bir neçə gün sonra azalmaq əvəzinə güclənir və ya qısa yaxşılaşmadan sonra yenidən qayıdır. Əsas əlamətlər:
- qulaq arxasında ağrı və həssaslıq, basdıqda güclənir; ağrı gicgaha və ənsəyə yayıla bilər;
- qulaq arxasında dərinin qızarması, şişkinliyi, bəzən yumşaq, dalğalanan şişkinlik – abses;
- qulaq seyvanının önə və aşağıya itələnməsi, iki qulağın simmetriyasının pozulması;
- yüksək hərarət, halsızlıq, iştahsızlıq;
- qulaqda döyüntülü ağrı, qulaqdan irinli ifrazat; ifrazatın birdən çoxalması da xəbərdarlıq əlamətidir;
- eşitmənin azalması, qulaqda tutulma hissi;
- uşaqlarda – narahatlıq, ağlama, yuxunun pozulması, qidalanmadan imtina, qulağı tez-tez əl ilə tutma; südəmərlərdə əlamətlər az spesifik olur və şişkinlik qulaq seyvanının yuxarısında yerləşə bilər.
Antibiotik qəbul edən pasiyentlərdə əlamətlər zəif ola bilər, ona görə otit müalicəsi fonunda qulaq arxasında hər hansı ağrı və ya şişkinlik həkimə göstərilməlidir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər aşağıdakı əlamətlər yaranarsa – bu hallarda dərhal 103 nömrəsinə zəng edin, evdə gözləməyin:
- güclü baş ağrısı, ənsə əzələlərinin gərginliyi, işığa qarşı həssaslıq, təkrarlanan qusma;
- şüurun qarışması, yuxululuq, qıcolmalar;
- üzün bir tərəfinin hərəkətsizləşməsi, gözün tam bağlanmaması, ağzın əyilməsi;
- güclü başgicəllənmə, yeriyərkən müvazinətin pozulması;
- gözün arxasında ağrı, ikiləşmə, yüksək hərarətlə üşütmə.
Şəkillərdə əlamətlər
Bu şəkil xəstəliyin klinik görünüşünü göstərir
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu LOR həkimi qoyur. O, şikayətləri, otitin nə vaxt başladığını, hansı müalicənin aparıldığını soruşur, qulaq arxasını və boynu yoxlayır, üz sinirinin funksiyasını və müvazinəti qiymətləndirir. Sonra lazımi müayinələr təyin edilir:
- Otoskopiya – qulaq pərdəsinin qızarması, qabarması, deşiyi, ifrazatın xarakteri və xarici qulaq keçəcəyinin arxa-yuxarı divarının sallanması müəyyən edilir.
- Gicgah sümüklərinin kompüter tomoqrafiyası – hava hüceyrələrində maye, sümük arakəsmələrinin dağılması, abses və xolesteatoma aşkarlanır; əsas instrumental müayinədir.
- Kontrastla MRT – kəllədaxili ağırlaşma (meningit, abses, venoz sinusun trombozu) şübhəsi olduqda aparılır.
- Ümumi qan analizi və C-reaktiv zülal – iltihabın ağırlığını və müalicəyə cavabı göstərir.
- Qulaq ifrazatının bakterioloji əkilməsi – törədicini və antibiotiklərə həssaslığı müəyyən edir.
- Audiometriya – eşitmənin vəziyyətini qiymətləndirir, uşaqlarda yaşa uyğun üsullarla aparılır.
Differensial diaqnostika qulaqarxası limfa düyünlərinin iltihabı, xarici qulaq keçəcəyinin furunkulu, xarici otit və dəri infeksiyaları ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
Gecikmiş və ya yarımçıq müalicədə infeksiya qonşu strukturlara yayıla bilər:
- qulaq arxasında dərialtı abses, boyun absesləri;
- meningit, beyin və ya beyincik absesi, epidural abses;
- sigmavari venoz sinusun trombozu;
- üz sinirinin iflici;
- labirintit – daxili qulağın iltihabı, başgicəllənmə və eşitmənin daimi itirilməsi;
- gicgah sümüyünün osteomieliti;
- xroniki irinli otitə keçid və eşitmənin davamlı azalması;
- sepsis – infeksiyanın qan dövranına keçməsi, həyat üçün təhlükəli vəziyyət.
Müalicə
Mastoidit stasionarda, LOR həkiminin nəzarəti altında müalicə olunur; uşaqlarda müalicədə pediatr da iştirak edir. Müalicənin məqsədi infeksiyanı aradan qaldırmaq, irinin axmasını təmin etmək və ağırlaşmaların qarşısını almaqdır.
- Venadaxili antibiotiklər – müalicə dərhal geniş spektrli preparatlarla (məsələn, beta-laktamaza inhibitoru ilə birləşdirilmiş penisillinlər və ya sefalosporinlər qrupundan) başlanır, əkmənin nəticəsinə görə korreksiya edilir. Vəziyyət yaxşılaşdıqdan sonra müalicə həkimin təyin etdiyi müddətdə tabletlərlə davam etdirilir.
- Orta qulağın drenajı – qulaq pərdəsinin kiçik kəsiyi (parasentez, miringotomiya) irinin axmasını təmin edir və əkmə üçün material götürməyə imkan verir; bəzən qulaq pərdəsinə şunt (havalandırma borusu) qoyulur.
- Absesin açılması – qulaq arxasında irin toplantısı olduqda o, punksiya və ya kiçik kəsiklə boşaldılır.
- Mastoidektomiya – məməyəbənzər çıxıntının dağılmış hüceyrələrinin cərrahi yolla təmizlənməsi; sümük dağılması, abses, kəllədaxili ağırlaşmalar, xolesteatoma və ya dərman müalicəsinin effektsizliyi zamanı aparılır.
- Simptomatik müalicə – yaşa uyğun ağrıkəsici və qızdırmasalıcı vasitələr, kifayət qədər maye qəbulu. Uşaqlara asetilsalisil turşusu (aspirin) verilməməlidir.
Kəllədaxili ağırlaşmalar olduqda müalicə neyrocərrahla birlikdə aparılır. Evə yazıldıqdan sonra təyin olunmuş dərmanları sona qədər qəbul etmək, qulağı sudan qorumaq və nəzarət müayinələrinə vaxtında gəlmək vacibdir.
Nə etmək olmaz: qulaq arxasına isti kompres, spirtli sarğı qoymaq, qulağa xalq vasitələri və ya həkimin təyin etmədiyi damcılar damızdırmaq, antibiotikləri özbaşına seçmək və ya dayandırmaq. Bu, vaxt itkisinə və infeksiyanın yayılmasına səbəb ola bilər.
Profilaktika
- kəskin orta otitin vaxtında diaqnostikası və həkim tərəfindən təyin olunan müalicənin tam başa çatdırılması;
- otit müalicəsi fonunda vəziyyət yaxşılaşmırsa və ya qulaq arxasında ağrı yaranırsa, təkrar həkim müayinəsi;
- uşaqların peyvənd təqviminə uyğun pnevmokok və hemofil infeksiyasına qarşı peyvəndlənməsi;
- xroniki otitin, xolesteatomanın və böyümüş adenoidlərin vaxtında müalicəsi;
- uşağın olduğu yerdə siqaret çəkilməməsi;
- burun tutulmasının və allergik rinitin müalicəsi, burnun düzgün təmizlənməsi;
- xroniki otiti olan insanlarda qulağa su düşməsindən qorunma.
Hansı həkimə müraciət etməli
Mastoidit şübhəsində LOR həkiminə (otorinolarinqoloqa) müraciət etmək lazımdır; uşaqlarda pediatr da müayinə aparır. Kəllədaxili ağırlaşma əlamətləri olduqda dərhal 103 çağırılmalıdır.
Yadda saxla!
- Qulaq arxasında şişkinlik, qızartı və ağrı otitin təhlükəli ağırlaşmasının əlamətidir – evdə müalicə etmək olmaz.
- Belə əlamətlər olduqda eyni gün LOR həkiminə müraciət edin.
- Otit üçün təyin olunmuş antibiotik kursunu yarımçıq dayandırmayın.
- Güclü baş ağrısı, qusma, şüurun qarışması və ya üzdə zəiflik yaranarsa, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
- Müalicədən sonra eşitməni yoxlatmağı unutmayın.
Faydalı Məqalələr
Qulağın iltihabı
İsti yay günlərində çoxumuz sərin suya girmək istəyirik. Və hərə bir yerə üz tutur: kimisi yaxınlıqdakı gölməçələrə, çaylara,…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Parasentez nədir?
Parasentez – otolarinqologiyada invaziv manipulyasiya, orta qulaqdan patoloji mayenin xaric olması üçün təbil pərdəsinin deşilməsidir. Düzgün yerinə yetirildikdə…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Suallar və cavablar
Xeyr. Mastoidit ağır ağırlaşmalara səbəb ola biləcək irinli infeksiyadır və venadaxili antibiotiklər, bəzən cərrahi müdaxilə tələb edir. Müalicə stasionarda, həkim nəzarəti altında aparılmalıdır.
Uşağı həmin gün LOR həkiminə və ya pediatra göstərmək lazımdır. Qulaq arxasına isti kompres qoymayın və heç bir vasitə sürtməyin. Uşaqda güclü baş ağrısı, qusma, yuxululuq və ya qıcolma olarsa, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin.
Vaxtında müalicə ilə eşitmə çox vaxt bərpa olunur. Daxili qulaq zədələndikdə və ya ağır sümük dağılmasında eşitmə itkisi qalıcı ola bilər, ona görə müalicədən sonra audiometriya ilə nəzarət lazımdır.
Bu, əməliyyatın həcmindən və ağırlaşmaların olub-olmamasından asılıdır. Adətən bir neçə gün stasionarda qalmaq, sonra bir neçə həftə qulağı sudan qorumaq və həkim nəzarətində sarğı dəyişmək lazım gəlir.
Mastoiditin özü bir insandan digərinə keçmir. Lakin onu yaradan otit çox vaxt soyuqdəymə və digər tənəffüs yolu infeksiyalarından sonra yaranır, bu infeksiyalar isə yoluxucudur. Əl gigiyenası və peyvəndlər otit riskini azaldır.
Kəskin mastoidit tam müalicə olunduqdan sonra nadir hallarda təkrarlanır. Xroniki otit və ya xolesteatoma qalırsa, iltihab yenidən başlaya bilər. Ona görə LOR həkiminin müşahidəsi altında qalmaq və orta qulağın xroniki xəstəliklərini müalicə etmək vacibdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Adenoidlər və onların böyüməsinin nəticələri
Adenoidlər – burun-udlağın tağında yerləşən və qoruyucu funksiya daşıyan limfoid toxumadır. Adenoidlərin (əsasən udlaq və damaq badamcıqlarının) həddindən…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Burun selikli qişasının anemizasiyası
Tələbat olan otorinolarinqoloji prosedurlardan biri burun selikli qişasının anemizasiyasıdır. Bu, burun boşluğunun selikli qişalarının səthinin vazokonstriktorların – qan…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Qulağın iltihabı
İsti yay günlərində çoxumuz sərin suya girmək istəyirik. Və hərə bir yerə üz tutur: kimisi yaxınlıqdakı gölməçələrə, çaylara,…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Larinqoskopiya nədir?
Larinqoskopiya – otolarinqologiyada geniş yayılmış müayinə üsuludur; ondan istifadə edərək həkim qırtlağı patoloji dəyişikliklər baxımından müayinə etmək, aşkar…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
