1-ci tip şəkərli diabet: səbəbləri, simptomları və müalicəsi

1-ci tip şəkərli diabet mədəaltı vəzinin insulin hasil edən hüceyrələrinin autoimmun zədələnməsi nəticəsində yaranan xroniki xəstəlikdir. Orqanizm insulini özü kifayət qədər istehsal edə bilmədiyi üçün müalicənin əsasını həyat boyu insulin terapiyası təşkil edir.

Yayımlanma tarixi: 15.10.2026

Sinonimlər

İnsulindən asılı diabet
yuvenil diabet
1-ci tip diabet
autoimmun diabet

Xəstəlik haqqında

1-ci tip diabet: mədəaltı vəzinin insulin hasil etməməsi (sxem). Mənbə: BruceBlaus (Blausen Medical), CC BY 3.0, Wikimedia Commons

1-ci tip şəkərli diabet zamanı immun sistem mədəaltı vəzinin Lanqerhans adacıqlarında yerləşən beta-hüceyrələri məhv edir. Bu hüceyrələr qan şəkərini – qlükozanı hüceyrələrə ötürən insulin hormonunu hasil edir. İnsulin çatışmadıqda qlükoza qanda toplanır, hüceyrələr isə enerji aclığı yaşayır.

Xəstəlik çox vaxt uşaqlıq, yeniyetməlik və gənc yaşda başlayır, lakin istənilən yaşda – o cümlədən böyüklərdə də (LADA forması) inkişaf edə bilər. 2-ci tip diabetdən fərqli olaraq, bu forma həyat tərzi ilə deyil, autoimmun proseslə bağlıdır və insulinsiz müalicə mümkün deyil.

Müasir insulin preparatları, qlükozanın davamlı monitorinqi sistemləri və insulin pompaları sayəsində 1-ci tip diabetli insanlar tam dəyərli həyat sürür, təhsil alır, işləyir, idmanla məşğul olur və ailə qurur.

Səbəbləri

1-ci tip diabetin səbəbləri və risk faktorları

Xəstəliyin əsasında autoimmun proses durur: immun sistem öz beta-hüceyrələrinə qarşı anticisimlər və hüceyrələr istehsal edir. Bu proses əlamətlər yaranmazdan aylar, bəzən illər əvvəl başlayır.

Riski artıran amillər:

irsi meyl – yaxın qohumlarda 1-ci tip diabetin olması, müəyyən HLA genotipləri;
digər autoimmun xəstəliklər – autoimmun tireoidit, çölyak xəstəliyi, vitiliqo;
bəzi virus infeksiyaları (məsələn, enterovirus infeksiyaları) autoimmun prosesin tetikleyicisi ola bilər;
erkən uşaqlıq dövrünün bəzi amilləri – onların rolu hələ öyrənilir.

Şirniyyat yemək 1-ci tip diabetə səbəb olmur – bu, geniş yayılmış yanlış təsəvvürdür.

Təsnifat

1-ci tip diabetin klinik mərhələləri

Klassik 1-ci tip diabet – adətən uşaq və gənclərdə sürətlə inkişaf edir;
LADA (böyüklərin latent autoimmun diabeti) – yaşlı yaşda yavaş başlayır, ilk illərdə 2-ci tip diabetlə qarışdırıla bilər;
idiopatik 1-ci tip diabet – insulin çatışmazlığı var, lakin autoimmun markerlər aşkar edilmir.

Klinik mərhələlərə görə əlamətsiz autoimmun mərhələ (anticisimlər var, şəkər normaldır), qlükoza mübadiləsinin pozulması mərhələsi və klinik diabet mərhələsi fərqləndirilir.

Klinik mənzərə

1-ci tip diabetin əsas əlamətləri

Əlamətlər çox vaxt qısa müddətdə – bir neçə həftə ərzində yaranır:

güclü susuzluq və ağız quruluğu;
tez-tez və bol sidik ifrazı, uşaqlarda gecə sidik saxlamamazlığının yenidən başlaması;
yaxşı iştaha baxmayaraq çəkinin sürətlə azalması;
halsızlıq, yorğunluq, diqqətin zəifləməsi;
görmənin bulanması;
dəri və selikli qişaların quruluğu, tez-tez təkrarlanan infeksiyalar.

Diaqnoz gecikdikdə diabetik ketoasidoz inkişaf edə bilər: ürəkbulanma, qusma, qarın ağrısı, ağızdan aseton qoxusu, dərin və tez nəfəs, yuxululuq. Bu vəziyyət təcili tibbi yardım tələb edir.

Xəstəliyin simptomları

Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?

Özünüzü müalicə etməyin

Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
Mütləq həkimə müraciət edin

Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
Müalicəni təxirə salmayın

İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103

Diaqnostika

1-ci tip diabetin diaqnostikası

Diaqnozu endokrinoloq (uşaqlarda – uşaq endokrinoloqu) qoyur. Müayinə planı:

qanda qlükozanın təyini (ac qarına və təsadüfi ölçmə);
qlikləşmiş hemoqlobin (HbA1c) – son aylardakı orta şəkər səviyyəsini əks etdirir;
sidikdə qlükoza və keton cisimləri;
C-peptid – öz insulin istehsalının qiymətləndirilməsi;
beta-hüceyrələrə qarşı anticisimlər (GAD, IA-2, ZnT8, insulinə qarşı) – diabetin tipini dəqiqləşdirmək üçün;
qanın turşu-qələvi müvazinəti və elektrolitlər – ketoasidoz şübhəsində;
müşayiət edən autoimmun xəstəliklərin skrininqi – qalxanabənzər vəzin hormonları, çölyak markerləri.

Xidmətlər

Ağırlaşmalar

1-ci tip diabetin ağırlaşmaları

Kəskin ağırlaşmalar: diabetik ketoasidoz, ağır hipoqlikemiya (qan şəkərinin kəskin düşməsi) və hipoqlikemik koma.

Xroniki ağırlaşmalar uzun müddət yüksək qalan şəkərin damarlara və sinirlərə təsiri ilə bağlıdır:

diabetik retinopatiya – görmənin zəifləməsi;
diabetik nefropatiya – böyrək funksiyasının pozulması;
polineyropatiya – ayaqlarda keyimə, yanğı, həssaslığın azalması;
diabetik ayaq sindromu – çətin sağalan yaralar;
ürək-damar xəstəlikləri – ateroskleroz, infarkt, insult.

Yaxşı şəkər nəzarəti bu ağırlaşmaların riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.

Müalicə

1-ci tip diabetin müalicə istiqamətləri

Müalicənin məqsədi qan şəkərini hədəf diapazonda saxlamaq, hipoqlikemiyadan qaçmaq və ağırlaşmaların qarşısını almaqdır. Sxemi endokrinoloq fərdi seçir.

İnsulin terapiyası

Müalicənin əsasını təşkil edir və həyat boyu davam edir. Ən çox bazis-bolyus sxemi tətbiq olunur: uzun təsirli (bazal) insulin gün ərzində fon səviyyəsini saxlayır, qısa və ya ultraqısa təsirli insulin isə yeməkdən əvvəl vurulur. Alternativ – insulin pompası ilə fasiləsiz yeridilmə. Dozanı yalnız həkimin öyrətdiyi qaydalarla, qidanın tərkibinə və fiziki aktivliyə uyğun dəyişmək olar.

Özünənəzarət

Qlükometr və ya qlükozanın davamlı monitorinqi sistemi ilə şəkərin müntəzəm ölçülməsi, nəticələrin qeyd edilməsi, karbohidratların hesablanması (çörək vahidi sistemi) müalicənin ayrılmaz hissəsidir.

Qidalanma və fiziki aktivlik

Xüsusi «diabet pəhrizi» tələb olunmur – sağlam, balanslaşdırılmış qidalanma və karbohidratların insulinlə uyğunlaşdırılması vacibdir. Fiziki aktivlik faydalıdır, lakin məşqdən əvvəl və sonra şəkərə nəzarət lazımdır.

Təhsil

«Diabet məktəbi» – pasiyentin və ailənin insulin vurmağı, şəkəri ölçməyi, hipoqlikemiyanı tanımağı və aradan qaldırmağı öyrənməsi – müalicənin uğurunun əsas şərtidir.

Reabilitasiya

1-ci tip diabet həyat tərzinə uyğunlaşma tələb edir:

endokrinoloqda müntəzəm nəzarət və HbA1c-nin dövri yoxlanılması;
hər il göz dibinin, böyrək funksiyasının, ayaqların həssaslığının yoxlanılması;
uşaqlarda – məktəb heyətinin hipoqlikemiyada ilk yardıma hazırlanması;
psixoloji dəstək – xüsusən yeniyetməlik dövründə və diaqnozun ilk aylarında;
idman, səyahət, hamiləlik kimi xüsusi vəziyyətlərin həkimlə əvvəlcədən planlaşdırılması.

Profilaktika

1-ci tip diabetin profilaktikası

1-ci tip diabetin etibarlı profilaktikası hələ mövcud deyil. Lakin aşağıdakılar vacibdir:

ailədə 1-ci tip diabet olduqda uşaqlarda susuzluq, tez-tez sidik ifrazı və arıqlama yarandıqda dərhal şəkəri yoxlatmaq;
risk qrupunda anticisimlərin təyini xəstəliyi erkən mərhələdə aşkarlamağa və ketoasidozun qarşısını almağa imkan verir;
diaqnoz qoyulmuş insanlarda – ağırlaşmaların profilaktikası: şəkərə, arterial təzyiqə və xolesterinə nəzarət, siqaretdən imtina, ayaqlara qulluq.

Yadda saxla!

1-ci tip diabet insulinlə idarə olunan xəstəlikdir və düzgün nəzarətlə insan tam dəyərli həyat sürə bilər.

Uşaqda güclü susuzluq, tez-tez sidik ifrazı və arıqlama varsa, həmin gün şəkəri yoxlatın.
Qusma, qarın ağrısı, aseton qoxusu, sürətli nəfəs və ya huşun qarışması zamanı təcili yardım çağırın (103).
İnsulini heç vaxt özbaşına dayandırmayın – hətta xəstəlik zamanı iştaha olmasa belə.
Hipoqlikemiya əlamətlərini tanıyın və yanınızda həmişə tez sorulan şəkər saxlayın.

Əlaqəli Xəstəliklər

Faydalı Məqalələr

Şəkərli diabet hökm deyil!

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, 2003-cü ildə artıq çəkidən əziyyət çəkən insanların sayı 1 milyarddan çoxdur. Piylənmə təkcə…

İstiqamət: Endokrinologiya

Suallar və cavablar

Xeyr. 1-ci tip diabetdə orqanizm insulini kifayət qədər istehsal etmir, ona görə onu xaricdən – inyeksiya və ya insulin pompası ilə yeritmək lazımdır. Şəkəri salan tabletlər bu çatışmazlığı əvəz edə bilmir. Bəzi hallarda həkim insulinlə yanaşı əlavə preparatlar təyin edə bilər, lakin insulin müalicənin əsası olaraq qalır.

Xeyr. Xəstəlik immun sistemin mədəaltı vəzinin insulin hasil edən hüceyrələrini zədələməsi nəticəsində yaranır. Qidalanma tərzi bu prosesə səbəb olmur. Lakin diaqnoz qoyulduqdan sonra karbohidratların miqdarını bilmək və insulini ona uyğunlaşdırmaq vacibdir.

Hipoqlikemiya qan şəkərinin həddən artıq düşməsidir. Əlamətləri: tərləmə, əsmə, ürəkdöyünmə, aclıq hissi, başgicəllənmə, əsəbilik, huşun qarışması. Şüur qorunubsa, dərhal tez sorulan karbohidrat – şirəli içki, şəkər və ya qlükoza tableti qəbul etmək, sonra şəkəri yenidən ölçmək lazımdır. İnsan huşunu itiribsə, ağızdan heç nə vermək olmaz – təcili yardım (103) çağırılmalıdır.

Bəli, müntəzəm fiziki aktivlik tövsiyə olunur. Sadəcə məşqdən əvvəl, məşq zamanı və sonra şəkəri ölçmək, lazım gəldikdə insulin dozasını və ya qəlyanaltını həkimin tövsiyəsinə uyğun dəyişmək, yanınızda şəkər saxlamaq lazımdır.

Konsultasiya alın

Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.

Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:

*1103

1-ci tip şəkərli diabet