Narkomaniya psixoaktiv maddələrin istifadəsinə nəzarətin itirilməsi, onlara güclü istək və ağır nəticələrə baxmayaraq istifadənin davam etdirilməsi ilə gedən xroniki xəstəlikdir. Asılılıq müalicə olunur, kömək istəmək sağalmanın başlanğıcıdır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Narkotik maddələrdən asılılıq
- toksikomaniya
- psixoaktiv maddələrin istifadəsi pozuntusu
Xəstəlik haqqında
Narkomaniya – psixoaktiv maddələrdən asılılıq – insanın maddənin istifadəsinə nəzarəti itirdiyi, sağlamlığa, ailəyə və işə vurduğu zərərə baxmayaraq istifadəni davam etdirdiyi xroniki xəstəlikdir. Psixoaktiv maddələr beynin mükafat sistemini güclü şəkildə stimullaşdırır. Təkrar istifadə zamanı beyində davamlı dəyişikliklər baş verir: adi həyat sevincləri əhəmiyyətini itirir, maddəyə istək isə əsas motivə çevrilir. Ona görə asılılıq iradə zəifliyi və ya əxlaqi qüsur deyil, müalicə tələb edən xəstəlikdir.
Asılılıq opioidlər, stimulyatorlar, kannabinoidlər, sakitləşdirici və yuxu dərmanları, halüsinogenlər, uçucu maddələr və digər vasitələrlə yarana bilər. Bəzi hallarda bu, həkim tərəfindən təyin olunmuş ağrıkəsici və ya sakitləşdirici dərmanların nəzarətsiz qəbulu ilə başlayır.
Xəstəlik hər yaşda, istənilən sosial təbəqədə rast gəlinir, lakin çox vaxt yeniyetməlik və gənclik dövründə başlayır. Erkən kömək ağır ağırlaşmaların qarşısını alır və sağalma şansını artırır.
Səbəbləri
Asılılığın yaranmasında tək bir səbəb yoxdur: bioloji, psixoloji və sosial amillər birlikdə təsir göstərir. Eyni maddəni sınayan insanların hamısında asılılıq yaranmır, lakin aşağıdakı amillər riski artırır:
- irsi meyl – yaxın qohumlarda asılılıq olduqda risk xeyli yüksəkdir;
- erkən başlanğıc – yeniyetməlik dövründə beyin hələ formalaşır, bu yaşda başlanan istifadə daha tez asılılığa çevrilir;
- psixi pozuntular – depressiya, narahatlıq pozuntuları, diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu (DÇHP), travma sonrası stress pozuntusu; insan maddəni «özünü müalicə» məqsədilə istifadə etməyə başlaya bilər;
- ailə mühiti – ailədə asılılıq, zorakılıq, emosional yaxınlığın, nəzarətin və dəstəyin olmaması;
- sosial amillər – dostların təsiri, maddələrin əlçatanlığı, işsizlik, təklik, uzunmüddətli stress;
- maddənin özü – bəzi maddələr (məsələn, opioidlər və stimulyatorlar) daha sürətlə asılılıq yaradır; inyeksiya və inhalyasiya yolu ilə qəbul riski artırır;
- dərmanların nəzarətsiz qəbulu – ağrı müalicəsi zamanı opioidlərin və ya sakitləşdirici dərmanların həkim nəzarəti olmadan uzun müddət istifadəsi.
Klinik mənzərə
Asılılıq tədricən formalaşır və ilk mərhələlərdə insan çox vaxt problemi görmür və ya onu kiçildir. Əlamətlər maddənin növündən asılı olsa da, ümumi xüsusiyyətlər var:
- maddəyə güclü istək, istifadəni azalda və ya dayandıra bilməmək;
- dözümlülüyün artması – eyni effekt üçün daha çox maddəyə ehtiyac;
- istifadə dayandırıldıqda abstinent əlamətlər: narahatlıq, əsəbilik, yuxusuzluq, tərləmə, əzələ və oynaq ağrıları, ürəkbulanma, ishal, depressiv əhval;
- vaxtın böyük hissəsinin maddənin əldə edilməsinə və istifadəsinə sərf olunması, əvvəlki maraqların itməsi;
- davranış dəyişiklikləri: qapalılıq və gizlilik, əhvalın kəskin dəyişməsi, əsəbilik, izah olunmayan maddi çətinliklər;
- təhsil və işdə geriləmə, ailədə və dostlarla konfliktlər;
- fiziki əlamətlər: bəbəklərin daralması və ya genişlənməsi, gözlərin qızarması, çəki itkisi, yuxu pozuntusu, dərinin və dişlərin vəziyyətinin pisləşməsi, inyeksiya izləri.
Yeniyetmələrdə ilk əlamətlər çox vaxt dərs göstəricilərinin qəfil enməsi, dostlar dairəsinin dəyişməsi və ailədən uzaqlaşmadır. Hamiləlik zamanı istifadə dölün inkişafına zərər verir və yenidoğulmuşda abstinent sindroma səbəb ola bilər, ona görə hamilə qadın maddəni özbaşına kəskin dayandırmadan mümkün qədər tez həkimə müraciət etməlidir – bu, ana və döl üçün daha təhlükəsizdir.
Dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər insan huşunu itiribsə, oyadıla bilmirsə, nəfəsi yavaşlayıb, xırıltılı olub və ya dayanıbsa, dodaqları və dırnaqları göyərib, bəbəkləri nöqtə kimi daralıb, qıcolmalar, sinə ağrısı, çox yüksək hərarət, kəskin həyəcan və ya halüsinasiyalar var, eləcə də özünə xətər yetirmək barədə fikirlər yaranıbsa.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu psixiatr-narkoloq klinik söhbət və müayinə əsasında qoyur. Həkim hansı maddələrin, nə qədər müddət və hansı yolla istifadə olunduğunu, nəzarətin itməsi, abstinent əlamətlər, sağlamlığa və sosial həyata zərər kimi meyarları qiymətləndirir. Söhbət məxfi və hörmətli şəraitdə aparılır. Əlavə müayinələr:
- toksikoloji analizlər – sidikdə, qanda və ya digər nümunələrdə maddələrin təyini istifadəni təsdiqləyir;
- qanın ümumi və biokimyəvi analizi – qaraciyər və böyrək funksiyasını, qidalanma vəziyyətini qiymətləndirir;
- infeksiyalara testlər – HİV, hepatit B və C, sifilis, lazım olduqda vərəm;
- EKQ – stimulyatorlar və bəzi digər maddələr istifadə edildikdə ürək ritminin qiymətləndirilməsi;
- psixoloji və psixiatrik qiymətləndirmə – yanaşı gedən depressiya, narahatlıq, psixotik pozuntular və özünəqəsd riski mütləq qiymətləndirilir.
Differensial diaqnostika ilkin psixi xəstəliklər, maddənin birdəfəlik zərərli istifadəsi və bəzi nevroloji və endokrin xəstəliklərlə aparılır.
Ağırlaşmalar
- həddən artıq doza – tənəffüsün dayanması, ürək ritminin pozulması, ölüm riski;
- HİV, hepatit B və C – ümumi iynə və şprislərdən istifadə ilə;
- dəri və yumşaq toxumaların absesləri, ürək qapaqlarının infeksiyası (endokardit), sepsis;
- ürək-damar ağırlaşmaları – infarkt, insult, aritmiyalar;
- psixozlar, depressiya, koqnitiv pozuntular, özünəqəsd riski;
- hamiləlikdə dölün zədələnməsi, vaxtından əvvəl doğuş;
- sosial, hüquqi və maddi problemlər, ailənin dağılması.
Müalicə
Asılılıq müalicə olunan xəstəlikdir. Müalicə fərdi plan əsasında, mərhələli aparılır və ən yaxşı nəticə dərman müalicəsi, psixoterapiya və sosial dəstəyin birləşməsi ilə əldə edilir. Müalicə könüllülük və məxfilik prinsiplərinə əsaslanır:
- detoksikasiya – abstinent vəziyyətin həkim nəzarəti altında, lazım olduqda stasionarda təhlükəsiz keçirilməsi; bəzi maddələrdən (məsələn, sakitləşdirici dərmanlardan) kəskin imtina həyat üçün təhlükəli qıcolmalara səbəb ola bilər, ona görə bunu evdə özbaşına etmək olmaz;
- dərman müalicəsi – opioid asılılığında ÜST tövsiyələrində opioid agonistləri ilə əvəzedici terapiya və opioid antaqonistləri yer alır; abstinent əlamətləri, yuxu pozuntusunu və yanaşı psixi pozuntuları yüngülləşdirən preparatlar da istifadə olunur; bütün preparatlar yalnız həkim tərəfindən, qanunvericiliyə uyğun təyin edilir;
- psixoterapiya – motivasion müsahibə, koqnitiv-davranış terapiyası, residivin qarşısının alınması üzrə məşğələlər, ailə terapiyası;
- yanaşı xəstəliklərin müalicəsi – depressiya, narahatlıq, hepatitlər, HİV və digər infeksiyalar;
- özünüyardım qrupları və sosial dəstək – həmyaşıd qrupları, sosial işçilərin köməyi, təhsilə və işə qayıdış.
Yaxınlar üçün vacib qaydalar: günahlandırma, hədə və alçaltma adətən vəziyyəti ağırlaşdırır. Ayıq vəziyyətdə sakit söhbət, konkret faktlar və mütəxəssisə birgə getmək təklifi daha effektivdir. Opioid istifadə edən insanın yaxınları üçün həddən artıq dozanın əlamətlərini tanımaq, dərhal 103-ə zəng etmək, yardım gələnə qədər huşsuz insanı yan üstə uzadıb tək qoymamaq həyat xilas edə bilər. İnternetdən «tez təmizlənmə» vədləri verən sınaqdan keçməmiş üsullar təhlükəlidir.
Reabilitasiya
Reabilitasiya aylarla, bəzən illərlə davam edir və yeni həyat vərdişlərinin formalaşmasına, təhsilə və işə qayıdışa, ailə münasibətlərinin bərpasına, residivin qarşısının alınmasına yönəlir. Stasionar və ya ambulator reabilitasiya proqramları, psixoloqla müntəzəm görüşlər və dəstək qrupları istifadə olunur. Residiv sağalma prosesinin bir hissəsi ola bilər və müvəffəqiyyətsizlik demək deyil – vacib olan müalicəyə tez qayıtmaqdır.
Profilaktika
- uşaq və yeniyetmələrlə açıq, etibarlı ünsiyyət, maddələrin zərəri haqqında yaşa uyğun məlumatlandırma;
- uşağın dostları, maraqları və boş vaxtı ilə maraqlanmaq, idman və yaradıcılıq məşğələlərini dəstəkləmək;
- depressiya, narahatlıq və digər psixi pozuntuların vaxtında müalicəsi;
- ağrıkəsici və sakitləşdirici dərmanların yalnız həkim təyinatı ilə və göstərilən müddətdə qəbulu;
- evdə qalan güclü təsirli dərmanların uşaqların əli çatmayan yerdə saxlanılması və istifadə edilmədikdə məhv edilməsi;
- stresslə sağlam üsullarla başa çıxmaq bacarıqları – fiziki fəallıq, yuxu rejimi, psixoloqla söhbət;
- asılılıqdan sağalmış insanlar üçün təhrik edən amillərdən (köhnə mühit, maddə istifadə edən tanışlar) uzaq durmaq.
Hansı həkimə müraciət etməli
Əsas mütəxəssis psixiatr-narkoloqdur. Müalicədə psixoloq, psixoterapevt, infeksionist və digər həkimlər də iştirak edə bilər; ilk addım kimi ailə həkiminə müraciət etmək də olar.
Yadda saxla!
Asılılıqdan çıxmaq mümkündür və bunu tək etmək məcburiyyətində deyilsiniz.
- Asılılıq xəstəlikdir, utanc deyil – kömək istəmək güc əlamətidir.
- Huşun itməsi, nəfəsin yavaşlaması və ya dayanması, qıcolmalar, sinə ağrısı həddən artıq doza əlamətləridir: dərhal 103-ə zəng edin.
- Özünə xətər yetirmək barədə fikirlər yaranarsa, gözləməyin – 103-ə zəng edin və ya təcili psixiatrik yardıma müraciət edin.
- Sakitləşdirici və digər dərmanlardan kəskin imtinanı həkim nəzarəti olmadan etməyin.
- Yaxınınızda asılılıq şübhəsi varsa, günahlandırmadan danışın və mütəxəssislə məsləhətləşin.
Suallar və cavablar
Bəli. Asılılıq xroniki xəstəlik olsa da, müalicə ilə uzunmüddətli remissiya mümkündür. Ən yaxşı nəticə dərman, psixoterapiya və sosial dəstəyin birləşməsi ilə əldə edilir.
Təhlükəsiz psixoaktiv maddə yoxdur. Məsələn, kannabis yeniyetmələrdə yaddaşa və öyrənməyə təsir edir, psixoz və asılılıq riskini artırır. Bundan başqa, qanunsuz bazarda satılan maddələrin tərkibi naməlum olur və gözlənilməz zəhərlənmələrə səbəb ola bilər.
Təzyiq və hədə adətən nəticə vermir. Ayıq vəziyyətdə sakit söhbət, konkret faktlar və kömək təklifi daha effektivdir. Ailə üzvləri üçün psixoloji məsləhət və dəstək qrupları da faydalıdır. Həyat üçün təhlükə yarandıqda dərhal 103-ə zəng edin.
Həkim pasiyent haqqında məlumatı məxfi saxlamağa borcludur. Müalicənin şərtləri və məxfiliklə bağlı suallarınızı ilk görüşdə həkimlə açıq müzakirə edə bilərsiniz.
Bu təhlükəlidir. Bəzi maddələrdən kəskin imtina qıcolmalara, ürək ritminin pozulmasına və ağır psixi vəziyyətə səbəb ola bilər. Bundan başqa, dözümlülük azaldıqdan sonra təkrar istifadə zamanı həddən artıq doza riski kəskin artır. Detoksikasiya həkim nəzarəti altında aparılmalıdır.
Xeyr. Residiv bir çox xroniki xəstəliklərdə olduğu kimi asılılıqda da rast gəlinir. Bu, müalicə planına yenidən baxmaq və dəstəyi gücləndirmək üçün siqnaldır. Mümkün qədər tez həkimə qayıtmaq vacibdir.
Mövzu üzrə məqalələr
Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir
Asperger sindromu psixopatik pozğunluqlara aiddir. Əvvəllər uşaq autizminin bir növü sayılırdı. Hazırda fərqləndirici əlamətlərə malik olduğu üçün ayrıca…
İstiqamət: Psixiatriya
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal (EMDR)
Hər bir insan həyatında heç olmasa bir dəfə qədim atalar sözünü eşidib: «Səhər axşamdan müdrikdir». Əlbəttə, hər kəs…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
