Sialoadenit tüpürcək vəzilərinin – ən çox qulaqətrafı və ya çənəaltı vəzinin – iltihabıdır. Vəzi şişir, ağrıyır, yemək zamanı ağrı güclənir, bəzən ağıza irin ifraz olunur. Səbəbləri bakterial və virus infeksiyaları, daşlar və tüpürcək ifrazının azalmasıdır.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Tüpürcək vəzisinin iltihabı
- sialadenit
- parotit (qulaqətrafı vəzinin iltihabı)
- submandibulit (çənəaltı vəzinin iltihabı)
- Sialadenitis
Xəstəlik haqqında
Sialoadenit tüpürcək vəzilərinin iltihabıdır. İnsanda üç cüt böyük tüpürcək vəzisi – qulaqətrafı, çənəaltı və dilaltı – və ağız boşluğunun selikli qişasında çoxsaylı kiçik vəzilər var. İltihab ən çox qulaqətrafı və çənəaltı vəzilərdə inkişaf edir. Vəzilər tüpürcəyi axarlar vasitəsilə ağıza ifraz edir; tüpürcək axını zəiflədikdə – susuzlaşma, ağız quruluğu, daş zamanı – ağızdakı bakteriyalar axar boyunca vəziyə keçə və iltihab yarada bilər.
Kəskin bakterial sialoadenit daha çox ahıl insanlarda, böyük əməliyyatlardan sonra, ağır xəstəlik və susuzlaşma zamanı rast gəlinir. Virus mənşəli sialoadenit, ilk növbədə epidemik parotit, əsasən uşaqlarda və peyvənd olunmamış insanlarda müşahidə olunur. Bundan başqa, xroniki residivləşən formalar mövcuddur: onlar çox vaxt daş, axarın daralması və ya autoimmun xəstəliklərlə bağlıdır. Vaxtında müalicə olunmayan iltihab abses və infeksiyanın boyun toxumalarına yayılması ilə ağırlaşa bilər.
Səbəbləri
Sialoadenit infeksiya, tüpürcək axınının pozulması və ya bunların birgə təsiri nəticəsində yaranır. Əsas səbəblər və risk amilləri:
- Bakterial infeksiya – əsasən qızılı stafilokok və streptokoklar; bakteriyalar ağız boşluğundan axar vasitəsilə vəziyə keçir;
- Virus infeksiyaları – epidemik parotit virusu, həmçinin bəzi digər viruslar (Epşteyn-Barr virusu, sitomeqalovirus, qrip virusları);
- Tüpürcək daşları (sialolitiaz) – axarı tıxayır, tüpürcəyin durğunluğuna və infeksiyaya şərait yaradır;
- Susuzlaşma və ağız quruluğu – az maye qəbulu, ağız quruluğu yaradan dərmanlar, Şeqren sindromu, baş və boyun nahiyəsinə şüa terapiyası;
- Zəif ağız gigiyenası və müalicə olunmamış diş xəstəlikləri – ağızda bakteriyaların sayını artırır;
- Axarın daralması – keçirilmiş iltihab və ya travmadan sonra;
- Ümumi vəziyyət – ahıl yaş, əməliyyatdan sonrakı dövr, diabet, immun çatışmazlığı;
- Uşaqlarda residivləşən yuvenil parotit – səbəbi tam aydın olmayan, adətən yeniyetməlik dövründə keçib gedən təkrarlanan iltihab.
Qulaqətrafı vəzinin tüpürcəyi daha duru və bakteriyalara qarşı qoruyucu maddələrlə nisbətən kasıb olduğundan, bakterial iltihab daha çox bu vəzidə rast gəlinir. Çənəaltı vəzinin iltihabı isə əksər hallarda daşla bağlıdır.
Təsnifat
Gedişinə görə kəskin və xroniki (residivləşən) sialoadenit ayırd edilir. Səbəbinə görə isə aşağıdakı formalar var:
- Bakterial sialoadenit – çox vaxt bir tərəfli, axardan irin gəlməsi ilə;
- Virus sialoadeniti – epidemik parotit və digər virus infeksiyalarında; adətən irinsiz, çox vaxt ikitərəfli;
- Daşla bağlı (obstruktiv) sialoadenit;
- Autoimmun mənşəli sialoadenit – Şeqren sindromu və digər sistem xəstəliklərində;
- Şüa terapiyasından sonrakı sialoadenit.
Klinik mənzərə
Kəskin sialoadenit adətən qəfil başlayır. Əlamətlər hansı vəzinin zədələnməsindən və iltihabın səbəbindən asılıdır.
- Ağrılı şişkinlik – qulaqətrafı vəzidə qulaq önündə və alt çənənin bucağı nahiyəsində, çənəaltı vəzidə çənə altında;
- Yemək zamanı ağrının və şişkinliyin güclənməsi – xüsusilə daş və ya axar daralması olduqda;
- Vəzi üzərində dərinin qızarması və istiliyi – bakterial iltihabda;
- Axardan ağıza irin və ya pis dadlı ifrazat, ağızda xoşagəlməz dad;
- Hərarət, üşütmə, halsızlıq;
- Ağzı açmaqda və çeynəməkdə çətinlik;
- Ağız quruluğu.
Epidemik parotitdə əvvəlcə hərarət, baş ağrısı, halsızlıq olur, sonra bir, çox vaxt isə hər iki qulaqətrafı vəzi şişir; irin olmur. Uşaqlarda residivləşən parotit bir neçə aydan bir təkrarlanan şişkinliklə özünü göstərir. Xroniki formada vəzi bərk və bir qədər böyümüş olur, şişkinlik vaxtaşırı artıb azalır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər yüksək hərarət, güclü ağrı, ağzın açılmaması varsa və ya vəziyyət müalicəyə baxmayaraq bir-iki gün ərzində yaxşılaşmırsa. Şişkinlik boyuna və ağız dibinə sürətlə yayılırsa, udqunmaq, danışmaq və nəfəs almaq çətinləşirsə, dərhal 103-ə zəng edin. Epidemik parotit zamanı güclü baş ağrısı, ənsə əzələlərinin gərginliyi, qusma, xayaların ağrısı və şişməsi, qarında güclü ağrı da təcili baxış tələb edir.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu LOR həkimi və ya çənə-üz cərrahı qoyur. Həkim şikayətləri, əvvəlki epizodları, peyvənd statusunu, qəbul edilən dərmanları və ümumi xəstəlikləri soruşur. Baxış zamanı vəzini əlləyir, ağızda axar ağzına baxır və vəzini yüngül masaj edərək ifrazatın xarakterini – şəffaf, bulanıq və ya irinli olmasını – qiymətləndirir.
- Tüpürcək vəzilərinin USM-i – iltihabı, absesi, daşları və axarın genişlənməsini göstərir;
- İfrazatın bakterioloji əkilməsi – törədicini və onun antibiotiklərə həssaslığını müəyyən edir;
- Ümumi qan analizi, C-reaktiv zülal – iltihabın ağırlığını qiymətləndirir; amilaza qulaqətrafı vəzinin iltihabında yüksələ bilər;
- Virus infeksiyası şübhəsində – epidemik parotit və digər viruslar üçün laborator testlər;
- Göstərişə görə – kompüter tomoqrafiyası (abses və iltihabın yayılması şübhəsində), MR-sialoqrafiya, sialendoskopiya;
- Təkrarlanan və ikitərəfli formalarda – Şeqren sindromu və digər sistem xəstəliklərini istisna etmək üçün qan analizləri.
Differensial diaqnostika limfadenit, diş mənşəli iltihablar, tüpürcək vəzisinin şişləri və kistaları ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- Vəzi absesi – iltihabın irinli əriməsi, cərrahi drenaj tələb edir;
- İnfeksiyanın boyun və ağız dibi toxumalarına yayılması – tənəffüs yollarının sıxılması təhlükəsi ilə ağır vəziyyət;
- Xroniki residivləşən sialoadenit;
- Vəzinin funksiyasının itirilməsi, davamlı ağız quruluğu;
- Sepsis – çox nadir, əsasən zəif immunitetli və ağır xəstələrdə;
- Epidemik parotitdə – orxit, pankreatit, meningit, eşitmə itkisi.
Müalicə
Müalicə iltihabın səbəbindən və ağırlığından asılıdır. Vaxtında başlanmış müalicə ilə kəskin sialoadenit əksər hallarda bir neçə gün ərzində geriləyir.
- Tüpürcək axınının stimullaşdırılması – bol maye, şəkərsiz turş konfetlər, limon dilimi; tüpürcək axarı «yuyur» və durğunluğu aradan qaldırır;
- Vəzinin yüngül masajı – arxadan axar ağzına doğru; güclü ağrıda və abses şübhəsində masaj edilmir;
- İsti kompres – ağrını azaltmağa kömək edir;
- Ağrıkəsici və hərarətsalıcı vasitələr – qeyri-steroid iltihabəleyhinə preparatlar və ya digər ağrıkəsicilər;
- Bakterial sialoadenitdə antibiotiklər – stafilokoka və ağız mikroflorasına təsir edən preparatlar; seçimi və müddəti həkim müəyyən edir, ağır hallarda venadaxili müalicə və xəstəxanaya yerləşdirmə lazım ola bilər;
- Virus sialoadenitində antibiotiklər təsir etmir; müalicə simptomatikdir – istirahət, maye, ağrıkəsicilər, yumşaq qida;
- Ağız gigiyenası, antiseptik yaxalamalar;
- Abses – cərrahi açılma və drenaj;
- Xroniki formalarda – səbəbin aradan qaldırılması: daşın çıxarılması, sialendoskopiya ilə axarların yuyulması və genişləndirilməsi, nadir hallarda vəzinin çıxarılması.
Evdə nə etmək olar: kifayət qədər maye için, yumşaq, çox çeynəmə tələb etməyən qida yeyin, hər yeməkdən sonra ağzı yaxalayın və dişləri yumşaq fırça ilə təmizləyin. Hərarətin, şişkinliyin və ağrının dinamikasını izləyin – vəziyyət pisləşirsə, növbəti baxışı gözləməyin.
Nə etmək olmaz: antibiotikləri həkim təyinatı olmadan qəbul etməyin və müalicəni vaxtından əvvəl dayandırmayın. Uşaqlarda hərarəti salmaq üçün aspirin istifadə etmək olmaz. Şişkinliyə spirtli kompres qoymaq, vəzini güclə sıxmaq və ya iynə ilə deşmək təhlükəlidir.
Profilaktika
- Kifayət qədər maye qəbulu – xüsusən ahıl insanlarda, isti havada, qızdırmalı xəstəlik zamanı və əməliyyatdan sonra;
- Ağız gigiyenası – dişlərin müntəzəm təmizlənməsi, diş və diş əti xəstəliklərinin müalicəsi;
- Ağız quruluğu yaradan dərmanlar barədə həkimlə məsləhətləşmə;
- Epidemik parotitə qarşı peyvənd – qızılca, məxmərək və epidemik parotitə qarşı (QMP) peyvənd milli peyvənd təqviminə uyğun olaraq;
- Tüpürcək daşlarının vaxtında müalicəsi;
- Ağız quruluğu ilə müşayiət olunan xəstəliklərin (Şeqren sindromu, diabet) nəzarəti.
Hansı həkimə müraciət etməli
Tüpürcək vəzisinin şişməsi və ağrısı zamanı LOR həkiminə və ya çənə-üz cərrahına müraciət edin. Uşaqlarda ilkin baxışı pediatr aparır; epidemik parotit şübhəsində infeksionist də cəlb oluna bilər.
Yadda saxla!
- Tüpürcək vəzisinin ağrılı şişməsi, xüsusən yeməkdə güclənirsə, LOR həkimi və ya çənə-üz cərrahı tərəfindən müayinə tələb edir.
- Bol maye için və tüpürcək ifrazını stimullaşdırın – bu, müalicənin vacib hissəsidir.
- Antibiotikləri yalnız həkim təyinatı ilə və tam kursla qəbul edin.
- Uşaqları epidemik parotitə qarşı peyvənd etdirin.
- Boyunun sürətlə şişməsi, udqunma və nəfəs çətinliyi təcili vəziyyətdir – 103-ə zəng edin.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Epidemik parotit (kabakulak)
- Şeqren sindromu (Şeqren xəstəliyi)
- Tüpürcək vəzinin kistası
- Tüpürcək vəzi xərçəngi
- Qızılı stafilokok (Staphylococcus aureus)
- Sialolitiaz
- Adenoidit
- Akustik nevrinoma
- Akustik travma
- Alın cibinin osteoması
- Angina
- Atrofik rinit
- Burun çəpərinin əyriliyi
- Burun furunkulu
- Burun polipləri
Suallar və cavablar
Bakterial sialoadenit adətən yoluxucu deyil. Virus mənşəli formalar, xüsusən epidemik parotit, hava-damcı yolu ilə yoluxucudur və xəstənin təcridini tələb edir.
Yemək tüpürcək ifrazını stimullaşdırır. Axar daralıbsa və ya tıxanıbsa, tüpürcək vəzidə toplanır, vəzi şişir və ağrıyır. Bu, xüsusən daş olduqda xarakterikdir.
Bəli, səbəb – daş, axarın daralması, ağız quruluğu – aradan qaldırılmadıqda təkrarlanma mümkündür. Belə hallarda vəzinin və axarlarının əlavə müayinəsi lazımdır.
Kəskin bakterial sialoadenit düzgün müalicə ilə adətən bir neçə gün ərzində yaxşılaşır, vəzinin şişkinliyi isə tam olaraq bir-iki həftəyə keçə bilər. Epidemik parotitdə şişkinlik təxminən bir həftə davam edir. Vəziyyət yaxşılaşmırsa, abses və ya daşı istisna etmək üçün təkrar müayinə lazımdır.
Xeyr. Qulaq önündə şişkinlik limfa düyünlərinin böyüməsi, bakterial iltihab, residivləşən yuvenil parotit və digər səbəblərlə də bağlı ola bilər. Dəqiq diaqnozu pediatr və ya LOR həkimi baxış və lazım olduqda USM əsasında qoyur.
Kəskin iltihabda isti kompres çox vaxt ağrını azaldır və tüpürcək axınına kömək edir. Lakin şişkinlik sürətlə artırsa, dəri tünd qırmızıdırsa və yüksək hərarət varsa, abses mümkündür – bu halda evdə müalicəni dayandırıb dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır.
Mövzu üzrə məqalələr
Adenoidlər və onların böyüməsinin nəticələri
Adenoidlər – burun-udlağın tağında yerləşən və qoruyucu funksiya daşıyan limfoid toxumadır. Adenoidlərin (əsasən udlaq və damaq badamcıqlarının) həddindən…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Burun selikli qişasının anemizasiyası
Tələbat olan otorinolarinqoloji prosedurlardan biri burun selikli qişasının anemizasiyasıdır. Bu, burun boşluğunun selikli qişalarının səthinin vazokonstriktorların – qan…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Qulağın iltihabı
İsti yay günlərində çoxumuz sərin suya girmək istəyirik. Və hərə bir yerə üz tutur: kimisi yaxınlıqdakı gölməçələrə, çaylara,…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Larinqoskopiya nədir?
Larinqoskopiya – otolarinqologiyada geniş yayılmış müayinə üsuludur; ondan istifadə edərək həkim qırtlağı patoloji dəyişikliklər baxımından müayinə etmək, aşkar…
İstiqamət: Otolarinqologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
