Yanıqlar istilik, kimyəvi maddə, elektrik və ya şüalanma nəticəsində toxumaların zədələnməsidir. Ağırlıq zədənin dərinliyi, sahəsi və lokalizasiyasına görə qiymətləndirilir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Kombustiya
Xəstəlik haqqında
Yüngül yanıq toxumaların qızarması və şişməsi ilə özünü göstərir. Sonrakı dərəcələrdə açıldıqda ağ və ya çəhrayı rəngli yara hissələri aşkarlanan qabarcıqlar əmələ gəlir. Toxumaların ölümü inkişaf edərsə, qabıq (sıx qaysaq) formalaşır. Nadir hallarda nekroz quru deyil, yaş olur, nəticədə fibrindən ibarət boz pərdə əmələ gəlir.
Zədələnmə zonasında, bir qayda olaraq, hissi innervasiya dəyişir. Toxumaların bərpa sürəti qorunub saxlanmış bazal hüceyrələrin həcmi ilə müəyyən olunur. Belə zonaların sayı kritik dərəcədə azdırsa, yara müstəqil olaraq sağalmır, irinli infeksiyalaşma riski artır.
Yerli patoloji proses travmadan keçən vaxta, yanıq dərəcəsinə, ikincili infeksiyaya və s. görə müəyyən edilir. I dərəcəli yanıqda qızarma və şişkinlik müşahidə olunur, II dərəcəli yanıqda şəffaf mayelə dolu qabarcıqlar əmələ gəlir, IIIA dərəcədə tünd mayeli qabarcıqlar və ya nazik qabıq, IIIB dərəcədə isə dərinin bütün qalınlığının ölümü ilə sıx qabıq yaranır. Eroziya yaranın açılması, dərinin qopması nəticəsində yaranır və dərinin səthi qatı olmadan parlaq qırmızı qanayan səth kimi görünür. Dördüncü dərəcədə dərialtı toxuma, əzələlər və sümüklər zədələnir, toxumalar kömürləşə bilər (ətraflı — «Növləri» bölməsində).
Yanıqların diaqnostikası obyektiv müayinə məlumatlarına əsaslanır. Laboratoriya analizləri orta və ağır dərəcəli yanıqlarda göstərişdir. Onlar sistemli cavabın ifadəliliyini qiymətləndirməyə imkan verir.
Yanıqların müalicəsi ağırlıq dərəcəsi ilə müəyyən olunur. Yüngül hallarda yerli konservativ terapiya kifayətdir, ağır hallarda kompleks medikamentoz terapiya və yaranın cərrahi işlənməsi aparılır.
Səbəbləri
Yanıqların səbəbləri aşağıdakı amillərlə əlaqədar ola bilər:
- dəriyə isti mayelərin düşməsi;
- isti əşyalara toxunma;
- dəriyə isti buxarın təsiri;
- elektrik cərəyanı;
- ildırım vurması;
- dəriyə yüksək konsentrasiyalı turşu və qələvi məhlullarının düşməsi (ən çox bunlar aqressiv məişət kimyası vasitələridir);
- təhlükəli spektrli günəş şüaları;
- şüalanma.
Yanıqlar məişətdə, istehsalatda və istirahət zamanı (günəş yanıqları) alına bilər.
Təsnifat
Etioloji amilləri nəzərə alaraq aşağıdakı yanıq növləri fərqləndirilir:
- termik – alov, qaynar maye, buxar və ya qızmar əşyaların təsiri ilə yaranır;
- günəş yanığı – təbii spektrin aktiv ultrabənövşəyi şüalarının təsiri altında yaranır;
- kimyəvi – dəriyə yüksək konsentrasiyalı turşu və ya qələvilərin təsiri ilə şərtlənir;
- elektrik – elektrik cərəyanının təsiri altında yaranır;
- radiasiya – ionlaşdırıcı şüalanmanın toxumalara təsiri ilə şərtlənir.
Lokalizasiyasına görə yanıqlar dərini, tənəffüs traktının və gözün selikli qişalarını zədələyə bilər.
Zədələnmənin dərinliyini nəzərə alaraq yanıqların 4 dərəcəsi ayırd edilir:
- Birinci dərəcədə dərinin yalnız ən səthi qatı – epidermis adlanan qat zədələnir. Klinik olaraq bu, dəri örtüyünün qızarması və şişməsi, həmçinin ağrılı hissiyat ilə özünü göstərir.
- İkinci dərəcə üçün daha dərin zədələnmə xarakterikdir – epitel bütün qalınlığı üzrə böyümə zonası səviyyəsinə qədər zədələnir. Bunun nəticəsində şəffaf mayelə dolu qabarcıqlar əmələ gəlir. Dərinin həssaslığı pozulmayıb, zərərçəkəni intensiv ağrı sindromu narahat edir. Zədələnmə nahiyəsində dəri örtüyü şişkindir, qabarcıqların dibi parlaq qırmızı rəngdədir (dib, məsələn, paltar çıxarılarkən epidermis qopduqda vizuallaşdırılması mümkün olur).
- Üçüncü dərəcədə bütün epitelial qatların ölümü baş verir. Zədələnmə subepitelial qatlara qədər çatır. Bu, üçüncü “A” dərəcədir. Lakin daha ağır olan üçüncü “B” dərəcə də ayrılır. Bunun üçün tər və piy vəzilərinin, həmçinin tük follikullarının zədələnməsi xarakterikdir; altında yerləşən dərialtı piy toxuması da qismən iştirak edir. Üçüncü “A” dərəcədə qabarcıqlar tünd-bənövşəyi mayelə doludur, hissi innervasiya qorunub saxlanmışdır, yanmış zona ətrafında şişkinlik və qızarma müəyyən edilir. Üçüncü “B” dərəcədə sıx qabıq (açıq və ya tünd) əmələ gəlir, bu zonada sinir uçları zədələnmişdir, buna görə ağrı hissiyatı yoxdur.
- Dördüncü dərəcədə yalnız derma deyil, altında yerləşən strukturlar da – piy toxuması, əzələ-fassial kompartment və hətta sümük toxuması zədələnir. Klinik olaraq bu, toxumaların kömürləşməsi ilə özünü göstərir.
Mərhələlər
Yanığın ağırlığı iki göstərici ilə qiymətləndirilir: zədələnmənin dərinliyi və sahəsi. Beynəlxalq praktikada dərinliyə görə səthi (yalnız epidermis), səthi və dərin qismən qalınlıqlı (dermanın bir hissəsi) və tam qalınlıqlı (dəri bütün qatları ilə) yanıqlar ayırd edilir. Sahəni hesablamaq üçün ovucun ölçüsü bədən səthinin təqribən 1%-i kimi götürülür və ya «doqquzlar qaydası» istifadə olunur.
Geniş və dərin yanıqlarda orqanizmin ümumi reaksiyası — yanıq xəstəliyi inkişaf edir. Onun gedişində ardıcıl dövrlər ayırd edilir:
- Yanıq şoku — ilk 1–3 gün. Təzyiq düşür, sidik azalır. Təcili venadaxili maye köçürülməsi tələb olunur.
- Kəskin yanıq toksemiyası — ölü toxumaların parçalanma məhsulları qana sorulur, temperatur yüksəlir. Dezintoksikasiya və ölü toxumaların çıxarılması aparılır.
- Septikotoksemiya — sağalmamış yaralar infeksiyalaşır, sepsis riski var. Əsas məqsəd yaraların dəri köçürülməsi ilə tez bağlanmasıdır.
- Sağalma dövrü — yaralar epitelləşir, orqanların funksiyası bərpa olunur, çapıq və kontrakturaların qarşısı alınır.
Mərhələni həkim müayinənin nəticələrinə əsasən müəyyən edir və bu, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Yanıqların simptomları zədələyici amilin toxumalara nüfuz etmə dərinliyi ilə müəyyən olunur.
Birinci dərəcəli yanıq dərinin qızarmasına səbəb olur. İnsanı yandırıcı intensiv ağrı narahat edir. Zədələyici amilin təsirini dayandırmaq üçün mümkün qədər tez (yanıqdan sonrakı ilk 3 saat ərzində də faydalıdır) yanmış yeri təxminən 20 dəqiqə sərin axar su ilə soyutmaq lazımdır; buz və buzlu su istifadə etmək olmaz.
İkinci dərəcəli yanığın fərqləndirici əlaməti dəridə qabarcıqların əmələ gəlməsidir. Onları spirtli məhlullarla işləmək olmaz, çünki belə manipulyasiya zərərçəkənə dözülməz ağrı verə bilər. Zədələnmiş dərini steril sarğı, təmiz, tük buraxmayan parça və ya qida plyonkası ilə sıxmadan örtmək tövsiyə olunur; qabarcıqları deşmək, yanığa yağ, xama və ya məlhəm sürtmək olmaz.
Üçüncü dərəcəli yanıqlar yuxarıda sadalanan səthi yanıqlardan onunla fərqlənir ki, tünd mayelə dolu qabarcıqlar əmələ gəlir və qabıq yaranır. Bundan əlavə, IIIB dərəcədə yanıq səthinin dibi həssaslığını itirir, lakin ağrı sindromu yenə də mövcuddur. Onun mənbəyi bitişik nisbətən sağlam toxumadakı nosiseptiv sinir uclarıdır.
Dördüncü dərəcə – ən ağırıdır. Yanmış toxumalar qara görünür, yara demək olar ki, sümüklərə qədər çatır. Belə zədələnmədə yanıq şokunun inkişaf ehtimalı yüksəkdir.
Tənəffüs yollarının yanığında insanı çətin nəfəs alma, udlağın arxa divarı boyunca qıcıqlanma, boğazda yad cisim hissi, çirklənmiş bəlğəmlə (yanma məhsullarını ehtiva edir) öskürək narahat edir. Səsin tembri də pozulur, tam itirilməsi mümkündür. İnhalyasion yanıq adətən insanın yanğın və ya partlayış ocağında olması ilə əlaqədardır.
Üçüncü-dördüncü dərəcəli yanıqları olan xəstələr yanıq şokunun inkişafına görə təhlükə altındadır. Onun simptomları aşağıdakılar ola bilər:
- dəri örtüyünün, selikli qişaların qurumu və solğunluğu;
- dəridə mərmərvari rəsm;
- təzyiq etdikdən sonra dəridə əmələ gələn ağ ləkənin uzun müddət yox olmaması;
- ürək fəaliyyətinin sürətlənməsi;
- arteriyalarda təzyiqin azalması;
- azalmış sidik ifrazı;
- həyəcanlanmış və ya sıxılmış şüur vəziyyəti;
- ürəkbulanma, qusma, qarında köpmə, pozulmuş qaz ötürülməsi;
- nəfəs darlığı.
Yanıq şoku olan xəstələr stasionar şəraitdə aparılan təxirəsalınmaz kompleks terapiyaya ehtiyac duyurlar.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Termik və digər növ yanıqların diaqnostikası aşağıdakı alqoritmə əsaslanır:
- toxumaların zədələnmə dərəcəsinin müəyyən edilməsi ilə xəstənin və yanmış səthin obyektiv müayinəsi;
- laborator analizlər (ümumklinik, biokimyəvi testlər, koaqulogramma) – sistemli zədələnmələrin dərəcəsini və orqanizmin yanığa cavabını qiymətləndirməyə imkan verir;
- fibrobronxoskopiya – tənəffüs yollarının yanığından şübhələnildikdə aparılır.
Müalicə
Yanıqların müalicəsi kompleksdir, bu prosesdə həm yerli terapiya, həm də ağır zədələnmələrdə operativ müdaxilə mühüm rol oynayır, çünki yanıq xəstəliyinin nəticələri birbaşa dərinin regenerasiya müddətindən asılıdır. Əgər yanıqlar dərindirsə və bədən səthinin 1/5-dən çoxunu əhatə edirsə, nekrektomiya – ölmüş toxumaların çıxarılması məsələsi həll olunur. Bu əməliyyat travma alındıqdan sonra 5 gündən gec olmayaraq aparılmalıdır. Eyni zamanda autodermoplastika da yerinə yetirilir. Bu, 1 ay ərzində dərinin bərpası üçün şərait yaradır. Autodermoplastika əməliyyatından sonra kifayət qədər dərin lokal yanıqları olan xəstələr üçün donor yarasının ən qısa müddətdə sağalması vacibdir, bu da müalicə müddətinin qısalmasına kömək edir.
Son zamanlar orta ağırlıqlı yanıqlarda müvəqqəti yara örtükləri geniş tətbiq olunur. Onlar yanıq yaralarının sürətli sağalmasına, ikincili infeksiyalaşma riskinin azalmasına, yanıq xəstəliyinin irinli-septik ağırlaşmalarının tezliyinin azalmasına kömək edir. Hazırda yanıq yaralarının kompleks müalicəsində aparat üsulları istifadə olunur: ultrasəs kavitasiyası, hidrocərrahiyyə, yaraların vakuum terapiyası, arqonoplazma koaqulyasiyası. Ağrı sindromunu aradan qaldırmaq üçün qeyri-steroid iltihabəleyhinə vasitələr təyin olunur.
Yanıq şokunda reqidratasiyanı, dezintoksikasiyanı, qanın laxtalanma sistemindəki pozğunluqlarla mübarizəni, arterial təzyiqin lazımi səviyyədə saxlanmasını, ağrısızlaşdırmanı və digər istiqamətləri özündə birləşdirən kompleks yanıqəleyhinə terapiya aparılır.
Əgər zərərçəkəndə yanıqlar kiçik qabarcıqlar şəklində azdırsa, onda ilk 2-3 gün onlara toxunmamaq daha yaxşıdır. Kimyəvi yanıqdan yaranan qabarcıqlar çıxarılmalıdır, çünki onlarda toksik maddələr ola bilər. Yaranın tualeti daha gec aparılsa, qabıqların çıxarılmasında çətinliklərlə üzləşmək mümkündür. Quru fibrini çıxarmaq tövsiyə edilmir, çünki altındakı toxumaların zədələnməsi mümkündür.
Yaraların tualeti tamamlandıqdan sonra zədələnmənin sahəsi və dərinliyi təkrar qiymətləndirilir. Yalnız qiymətləndirmədən sonra sonrakı müalicə taktikası, o cümlədən cərrahi əməliyyatların (nekrotomiya, cərrahi işlənmə) aparılması müəyyən edilə bilər. Sarğıları həftədə 2-3 dəfədən aparmaq tövsiyə olunur. İrinlə tez-tez isladıqda sarğı daha tez-tez dəyişdirilir.
Əgər 3 həftə ərzində epitelizasiya əlamətləri yoxdursa, plastik cərrahiyyə üsullarına müraciət edərək yara autotransplantatla örtülür.
Reabilitasiya
Yanıqlardan sonra reabilitasiya patoloji vəziyyətin ağırlıq dərəcəsi ilə müəyyən olunur. Birinci dərəcəli yanıqlarda bərpa dövrü qısadır və hər hansı xüsusi tövsiyələr tələb etmir. İkinci-üçüncü dərəcəli yanıqlardan sonra ən yaxşı kosmetik nəticələrə nail olmaq üçün yerli çapıqəleyhinə müalicə aparılır. Sağalmayan geniş yara defektlərində plastik korreksiya aparıla bilər. Yanıqdan sonra oynaq nahiyəsində çapıqlı kontrakturalar formalaşarsa, fizioprosedurlar, müalicəvi bədən tərbiyəsi və masaj göstərişdir.
Profilaktika
Yanıqların profilaktikası təhlükəsizlik qaydalarına əməl edilməsindən ibarətdir. Evdə kiçik uşaqlar varsa, məişət kimyəvi vasitələrini çətin çatılan yerlərdə saxlamaq, qaz sobasını bağlamaq, rozetkaları örtmək, isti əşyaları və mayeləri təhlükəsiz olmayan məsafədə qoymamaq lazımdır.
Yadda saxla!
Yanıqlar insanın bədənindəki paltarın yanması ilə əlaqədar ola bilər. Əgər siz hadisə yerindəsinizsə, dərhal hərəkətə keçmək lazımdır. Odu söndürmək üçün sudan istifadə edin. Qışda insanı qara uzatmaq olar. Belə bir şey yoxdursa, yanmanı dəstəkləyən oksigenin daxil olmasını kəsmək üçün zərərçəkəni paltarla örtmək lazımdır. Yanma məhsulları ilə tənəffüs yollarının yanığına səbəb olmamaq üçün başı örtmək lazım deyil. Paltarın için-için yanmasını dərhal dayandırmaq lazımdır, çünki bu, toxumaların zədələnmə dərəcəsini artırır.
Mövzu üzrə məqalələr
Ambulator cərrahiyyə
Hamı hələ bilmir ki, əvvəllər stasionarda uzun müddət qalmağı tələb edən bir çox əməliyyat bu gün bir gün…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Uşaqda appendisit
Appendisitlə qarşılaşan istənilən cərrah təsdiq edər ki, hər bir konkret halda onun diaqnozunu qoymaq heç də asan vəzifə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə / Pediatriya
Qadınlarda appendisit: yerləşməsi, səbəbləri, əlamətləri, necə və harada ağrıyır
Qadınlarda appendisit — qarnın sağ aşağı hissəsindəki kiçik bağırsaq çıxıntısı olan appendiksin iltihabıdır. Appendiks mühüm funksiyalar yerinə yetirməsə…
İstiqamət: Ümumi cərrahiyyə
Mammoplastikadan sonra alt paltarı — necə olmalıdır, düzgün necə seçilməli və nə qədər geyinilməlidir
Mammoplastikanın uğuru yalnız plastik cərrahın peşəkarlığından və implantların keyfiyyətindən deyil, həm də pasiyentin əməliyyatdan sonra özünü necə aparmasından…
İstiqamət: Plastik cərrahiyyə
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
