Xərçəng nəzarətsiz hüceyrə çoxalması, ətraf toxumalara invaziya və bəzi hallarda uzaq orqanlara metastaz vermə qabiliyyəti ilə xarakterizə olunan bədxassəli xəstəliklər qrupudur.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Bədxassəli şiş
- onkoloji xəstəlik
- kanser
Xəstəlik haqqında
Xərçəng diaqnozu dünyada hər il təxminən 20 milyon insana qoyulur, yəni hər gün 50 000-dən çox insan onkologiyanın hansısa növündən əziyyət çəkdiyini öyrənir; bu xəstəlikdən ildə təxminən 10 milyon insan dünyasını dəyişir. Statistik olaraq kişilər bədxassəli yeni törəmələrlə qadınlardan bir qədər daha tez-tez üzləşirlər. Onkologiya əlamətlərinin, bir qayda olaraq, xəstəliyin artıq inkişaf etmiş mərhələsində meydana çıxdığını başa düşmək vacibdir. Problemi simptomsuz mərhələdə yalnız profilaktik skrininqlər aparmaqla aşkar etmək mümkündür. Bu gün xəstəlik hökm sayılmır ki, bu da şişi erkən mərhələdə aşkar etmək üçün diaqnostika imkanları və innovativ müalicə üsulları ilə bağlıdır.
Səbəbləri
Orqanizmin hüceyrələri daim yenilənir: köhnə və zədələnmiş hüceyrələr apoptoza (proqramlaşdırılmış ölümə) uğrayır, yeniləri isə bölünmə yolu ilə əmələ gəlir. Bu fasiləsiz mexanizmdə pozulma baş verdikdə hüceyrə sonsuz bölünməyə başlayır ki, bu da şişin əmələ gəlməsinə gətirib çıxarır. O, lokal ola bilər və ya metastazlar vasitəsilə bütün orqanizmə yayıla bilər.
Onkoloji xəstəliyi provoke edən amillərə aiddir:
- genetik meyllilik;
- fiziki (ultrabənövşəyi şüalar) və ya kimyəvi (alkoqol, tütün) kanserogenlərin təsiri;
- bəzi virus, bakteriya, parazit növləri;
- qocalma, habelə onunla bağlı risk amillərinin toplanması.
Onkoloji xəstəliyin səbəbləri kifayət qədər mürəkkəbdir və hüceyrələrin çoxalmasının başlanması üçün nəyin trigger olduğunu həmişə dəqiq müəyyən etmək mümkün olmur. Müəyyən amillər olduqda insanın xəstəliklə üzləşməyə meylli olması barədə danışmaq olar: məsələn, laborator yolla süd vəziləri və yumurtalıq şişi riskini xeyli artıran genləri aşkar etmək mümkündür, lakin onlar da həmişə xərçəng xəstəliyinin səbəbinə zəmanətli şəkildə çevrilmir.
Təsnifat
Yeni törəmələrin təsnifatı onların lokalizasiyasından asılıdır. Onlar aşağıdakı yerlərdə yerləşə bilər:
- yuxarı tənəffüs yollarında;
- mədə-bağırsaq traktında;
- dəridə, sümüklərdə, yumşaq toxumalarda;
- qanyaratma, limfatik sistemdə;
- sidik-cinsiyyət sistemində;
- baş, onurğa beynində;
- başda (beyin istisna olmaqla), boyunda;
- qadınların reproduktiv sistemində.
Yeni törəmənin hüceyrə quruluşundan asılı olaraq xərçəng xəstəliyinin aşağıdakı növləri ayırd edilir:
- karsinoma: epitel hüceyrələrindən ibarətdir;
- leykoz: qan hüceyrələri çoxalır;
- melanoma: dərinin piqment hüceyrələrindən ibarətdir;
- sarkoma: əsasında birləşdirici toxuma dayanır;
- limfoma: limfatik hüceyrələr zədələnir;
- qlioma: baş beyin hüceyrələrindən ibarətdir.
«Xərçəng» terminini həkimlər yalnız birinci şiş növü üçün istifadə edirlər, lakin həkim/elmi ictimaiyyətdən kənarda istənilən bədxassəli yeni törəmələri də belə adlandırmaq qəbul edilmişdir.
Xoşxassəli şişlər də hüceyrələrin nəzarətsiz bölünməsinin nəticəsidir, lakin onlar damarlara, sinirlərə, daxili orqanlara doğru cücərmir, kapsula ilə təcrid olunmuşdur. Həmçinin onlar qan və limfa axını ilə digər orqanları zədələyən xərçəng hüceyrələri olan metastazlar əmələ gətirmirlər. Ona görə də onların əksəriyyətini cərrahi yolla çıxarmaq mümkündür, lakin bəzi lokalizasiyalarda (məsələn, beyində) xoşxassəli şiş də təhlükəli ola və mürəkkəb müalicə tələb edə bilər.
Mərhələlər
Bədxassəli şişlərin əksəriyyətində mərhələ beynəlxalq TNM sistemi üzrə müəyyən edilir: T — ilkin şişin ölçüsü və ətraf toxumalara yayılması, N — regionar limfa düyünlərinin zədələnməsi, M — uzaq metastazların olub-olmaması. Bu göstəricilər birləşdirilərək ümumi mərhələ təyin olunur.
- 0 mərhələ — in situ xərçəng: atipik hüceyrələr yarandıqları qatın hüdudlarından kənara çıxmayıb.
- I mərhələ — kiçik şiş orqanın daxilində yerləşir, limfa düyünləri zədələnməyib.
- II mərhələ — şiş daha böyükdür və ya orqanın dərin qatlarına keçib; bəzi xərçəng növlərində yaxın limfa düyünləri də cəlb oluna bilər.
- III mərhələ — lokal irəliləmiş proses: şiş ətraf toxumalara yayılıb və/və ya regionar limfa düyünləri zədələnib.
- IV mərhələ — uzaq orqanlarda metastazlar var.
Hər orqan üçün T, N və M-in konkret meyarları fərqlidir. Bəzi şişlər üçün başqa sistemlər istifadə olunur: ginekoloji xərçənglərdə FIGO, limfomalarda Ann Arbor (Lugano), leykozlarda risk qrupları, beyin şişlərində isə ÜST-ün bədxassəlilik dərəcələri. Mərhələni həkim müayinə, vizuallaşdırma üsulları və biopsiya nəticələrinə əsasən müəyyən edir; o, müalicə üsulunun seçiminə və proqnozun qiymətləndirilməsinə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Klinik mənzərə yeni törəmənin növündən asılıdır. Həkimə müraciət üçün adətən onkoloji xəstəliyin aşağıdakı əlamətləri səbəb olur:
- daimi yorğunluq;
- temperaturun yüksəlməsi;
- limfa düyünlərinin böyüməsi;
- arıqlama, iştahanın pisləşməsi;
- uzunmüddətli öskürək;
- yumşaq toxumalarda və ya vəzilərdə sıxlaşmalar;
- xalların ölçüsünün və ya rənginin dəyişməsi;
- bədəndə, başda ağrılar.
Tez-tez bədxassəli şişlər özünühissdə dəyişikliklərə səbəb olmur. Xərçəng xəstəliyinin ilk simptomları meydana çıxdıqda və sürətli diaqnostika zamanı insan törəmənin artıq III, hətta IV mərhələyə qədər inkişaf etdiyini öyrənə bilər. Buna görə onkologiyanı ən erkən, kliniki olmayan mərhələdə aşkar etmək üçün preventiv məqsədlə müntəzəm müayinədən keçmək vacibdir.
Xəstəliyin simptomları
- Anusdan ifrazat
- Asidoz
- B12 vitamininin hipervitaminozu
- Beyin ödemi
- Boyunda limfa düyünlərinin ağrısı
- Dəri solğunluğu
- Fibrinogen aşağı düşmüşdür
- Homosisteinin aşağı düşməsi
- Kreatinin aşağıdır
- Limfadenopatiya (limfa düyünlərinin böyüməsi)
- Narıncı sidik
- Onkoloji ağrılar
- Qanda kalsium yüksəkdir
- Sidiyin pis qoxusu
- Subfebril temperatur
- Xroniki ağrı
- Yaşıl sidik
- Yuxululuq
- Yüksəlmiş qələvi fosfataza
- Ödem
- Ümumi zülal aşağıdır
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Xərçəngdən şübhələndikdə müayinə anamnezin toplanmasından, şikayətlərdən, habelə fiziki müayinədən başlanır, bu zaman həkim bəzi şiş növlərini palpasiya edə (əllə yoxlaya) bilər. Onkologiyada diaqnostik prosedurlar iki qrupa bölünür:
- invaziv: orqanizmə müdaxilə ilə;
- qeyri-invaziv.
Birinci halda söhbət biopsiyadan gedir: laboratoriyada tədqiq etmək üçün xəstədən toxuma fraqmentinin götürülməsi. Biopsiya əksər hallarda xərçəng diaqnozunu təsdiqləməyin və şişin növünü müəyyən etməyin yeganə etibarlı üsuludur. Düzgün texnika ilə aparıldıqda o, təhlükəsiz prosedur hesab olunur: tədqiqatlar biopsiyanın şişin böyüməsini sürətləndirdiyini təsdiqləmir, şiş hüceyrələrinin iynə kanalı boyunca yayılma riski isə çox aşağıdır.
Qeyri-invaziv müayinə üsullarının ikinci qrupuna aiddir:
- kompüter tomoqrafiyası (KT);
- maqnit-rezonans tomoqrafiyası (MRT);
- pozitron-emissiya tomoqrafiyası (PET);
- ultrasəs müayinəsi (USM).
Bəzi hallarda rentgendən istifadə oluna bilər, lakin adətən müasir tibb müəssisələrində xəstələr KT-dən keçirlər. Diaqnostikanın daha bir növü isə onkomarkerlərə – şişin inkişafı fonunda orqanizmdə əmələ gələn maddələrə görə qanın laborator analizidir. Prostat xərçənginin aşkarlanmasında ən çox istifadə olunan onkomarker PSA-dır (prostat-spesifik antigen). Lakin onkomarkerlərin əksəriyyəti diaqnozu təkbaşına təsdiqləmir və əsasən müalicənin effektivliyinə nəzarət üçün istifadə olunur.
Diaqnostika üsulları bir-biri ilə kombinasiyada istifadə olunur: birlikdə onlar yeni törəmənin ölçüsünü, yerləşməsini, hüceyrə tərkibini, inkişaf dinamikasını qiymətləndirməyə kömək edir.
Müalicə
Onkoloji xəstələrə köməyin göstərilməsinin üç əsas yanaşması var: cərrahiyyə, kimyaterapiya, şüa terapiyası. Bu üsullar effektiv olaraq qalır, lakin hər il onlar daha yumşaq təsirli, müəyyən xərçəng növü ilə mübarizə üçün daha məqsədyönlü olur.
Onkologiyada xəstəliyin müxtəlif mərhələlərində müxtəlif müalicə üsulları tətbiq oluna bilər.
- Kimyaterapiya. Əsas üsul kimi və ya cərrahi müdaxilədən əvvəl istifadə oluna bilən dərman üsuludur. Preparatları onkoloq-kimyaterapevt seçir: xəstə klassik kimyaterapiya (şişi məhv etmək üçün hüceyrə zəhəri) ala bilər. Kimyaterapiyadan fərqli müstəqil dərman üsulları da tətbiq olunur: target terapiya (şiş hüceyrələrində müəyyən molekulyar prosesləri boğmaq üçün) və immunoterapiya (orqanizmin öz immunitetini şişə qarşı aktivləşdirmək üçün).
- Şüa terapiyası. Radioterapevtlər tərəfindən aparılan fiziki şüalanma növlərinin (proton, rentgen, elektron, qamma) istifadəsi. Nöqtəvi təsir şiş toxumalarını dağıtmağa və ya onun həcminin azalmasına nail olmağa imkan verir.
Yeni üsullara fotodinamik terapiya daxildir: xəstə işığın təsiri altında aktivləşən və xərçəng hüceyrələrini məhv edən fotohəssaslaşdırıcı agentlər alır. Termoterapiya, krioterapiya, lazer üsulları perspektivli üsullar olaraq qalır.
Yeni törəməni açıq boşluq, endoskopik, laparoskopik, videoköməkli əməliyyat zamanı çıxarmaq mümkündür. Şişin lokalizasiyasından asılı olaraq müdaxilə geniş və ya az invaziv ola bilər.
Əməliyyatın məqsədi şişin tam çıxarılmasıdır, lakin bütün hallarda buna nail olmaq mümkün deyil, ona görə də cərrahiyyə adətən digər müalicə növləri ilə tamamlanır. Bəzi hallarda regionar limfa düyünləri də kəsilib çıxarılır.
Reabilitasiya
Xərçəng şişinin cərrahi müalicəsindən sonra reabilitasiya törəmənin növündən, mərhələsindən və lokalizasiyasından, həmçinin seçilmiş müalicə texnikasından asılıdır. Ümumi tövsiyələrə fiziki yüklənmədən, istilik prosedurlarından və insolyasiyadan imtina, həmçinin həkimə mütəmadi baş çəkmək daxildir. Zərurət olduqda bədxassəli hüceyrələrin son dərəcə məhv edilməsi, metastazların artımının dayandırılması, həyat keyfiyyətinin yüksəldilməsi (terminal mərhələdə) üçün zəruri olan kimyaterapiya və ya şüa müalicəsi təyin edilir.
Profilaktika
ÜST-nin bəyanatına görə, xərçəng hallarının 30–50%-nin qarşısını risk amillərini aradan qaldırmaqla almaq mümkündür. Piylənmə və fiziki fəallığın azlığı bir sıra xərçəng növlərinin (yoğun bağırsaq, süd vəzisi, uşaqlıq cismi, böyrək, qida borusu və s.) riskini sübut olunmuş şəkildə artırır; stresin birbaşa təsiri isə sübut olunmayıb. Profilaktik tövsiyələrə siqaretdən və alkoqoldan imtina, ultrabənövşəyi şüalanmadan qorunma, normal bədən çəkisinin və müntəzəm fiziki fəallığın saxlanması, B hepatiti və insan papillomavirusuna qarşı peyvənd, xroniki infeksiyaların aradan qaldırılması, həmçinin şübhəli simptomatika olmadıqda belə skrininq müayinələrindən mütəmadi keçmək daxildir.
Yadda saxla!
Ağır və uzunmüddətli onkoloji müalicədən qaçmağın effektiv yolu xərçəng xəstəliyinin əlamətləri meydana çıxmazdan əvvəl müntəzəm skrininqdən keçməkdir. Belə adlanan tədbirlər insanın anamnezini, həyat tərzini nəzərə alaraq şişi aşkar etməyə imkan verir. Məsələn, siqaret çəkənlərə ağciyərin illik kompüter tomoqrafiyası, qadınlara – ginekoloq və mammoloqa baxış, PAP-test analizi, kişilərə – uroloqa baxış, PSA analizi göstərişdir. Hər iki cinsdən olan xəstələr müntəzəm olaraq sidik və qan analizləri verməli, gizli qana kal analizi, qarın boşluğu üzvlərinin USM-ni, terapevt həkimə baxışlardan keçməlidirlər. Şiş əmələ gəlməsi riski yüksək olan insanlar üçün, məsələn, qohumlarından hər hansı birində xərçəng olduqda, skrininqdən keçmək xüsusilə vacibdir.
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, xəstəliyin ağırlığı və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil həkim tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Süd vəzi onkomarkerləri: niyə “xərçəng yoxlaması” sayılmır?
CA 15-3 və CEA kimi qan göstəriciləri sağlam qadınlarda adi süd vəzi skrininqinin əvəzi deyil. Müalicə biomarkerləri və…
İstiqamət: Mammologiya / Onkologiya
Klinikanın onkokonsiliumu iş başında: həkimlər onkoloji pasiyentdə yuxarı boş venanın stentlənməsini apardılar
İlk növbədə ürək-damar sisteminin patologiyaları ilə bağlı olan sivilizasiya xəstəlikləri inkişaf etmiş ölkələrdə əlilliyə və ölümə görə birinci…
İstiqamət: Ürək-damar cərrahiyyəsi / Onkologiya
Sümük şişləri
Sümük şişləri - çıxılmaz vəziyyətdir? Ondan çıxış yolu varmı? Bir çox pasiyent üçün çox kəskin şəkildə sual yaranır:…
İstiqamət: Onkologiya
Xərçəngönü vəziyyət (prekanser)
Xərçəngönü vəziyyət — toxumalarda baş verən patoloji dəyişikliklərdir və bu zaman onların zaman keçdikcə bədxassəli şişə çevrilmə riski…
İstiqamət: Onkologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
