Ensefalopatiya – müxtəlif səbəblərdən (damar, metabolik, toksik, hipoksik) yaranan, iltihabi olmayan diffuz beyin zədələnməsi və ya funksiyasının pozulmasıdır. Yaddaş, diqqət, şüur və yeriş pozuntuları ilə özünü göstərir; müalicə səbəbə yönəlir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Beyin distrofiyası
- diffuz beyin disfunksiyası
- ensefalopatik sindrom
Xəstəlik haqqında
Ensefalopatiya ayrı bir xəstəlik deyil, beyin funksiyasının diffuz, iltihabi olmayan pozulmasını bildirən ümumi termindir. O, həmişə hansısa səbəbin nəticəsidir: beynin qan təchizatının, oksigen təminatının pozulması, qaraciyər və ya böyrək çatışmazlığı zamanı orqanizmdə zəhərli maddələrin toplanması, vitamin çatışmazlığı, alkoqol və digər toksinlər, travmalar. Ona görə düzgün diaqnoz «ensefalopatiya» sözü ilə yox, onun konkret səbəbinin göstərilməsi ilə tamamlanır.
Ensefalopatiya kəskin ola bilər – saatlar və ya günlər ərzində yaranır, şüurun qarışması, yuxululuq, qıcolmalarla özünü göstərir və təcili yardım tələb edir. Xroniki forma isə illər ərzində yavaş-yavaş inkişaf edir: yaddaş, diqqət, yeriş tədricən pisləşir.
Bəzən «disirkulyator ensefalopatiya» və körpələrdə «perinatal ensefalopatiya» diaqnozları əsassız olaraq çox geniş qoyulur. Ahıl insanlarda yaddaş və yeriş pozuntularının arxasında çox vaxt damar mənşəli koqnitiv pozuntular, demensiyanın digər formaları, keçirilmiş insult və ya depressiya durur. Körpələrdə isə ya real beyin zədələnməsi (məsələn, doğuş zamanı ağır oksigen çatışmazlığı), ya da yaşa uyğun normal xüsusiyyətlər olur. Dəqiq diaqnozu həkim müayinədən sonra qoyur.
Səbəbləri
Beyin hüceyrələri oksigen və qlükoza çatışmazlığına, eləcə də zəhərli maddələrə çox həssasdır. Ensefalopatiyanın əsasında adətən iki mexanizm dayanır: işemiya (qan və oksigen təchizatının azalması) və intoksikasiya (zəhərli maddələrin təsiri). Əsas səbəblər:
- Arterial hipertenziya – uzun illər yüksək qalan təzyiq beynin kiçik damarlarını zədələyir; təzyiqin kəskin yüksəlməsi isə hipertenziv ensefalopatiyaya səbəb ola bilər.
- Ateroskleroz və şəkərli diabet – damar divarını zədələyir, beyin toxumasının qan təchizatını pisləşdirir; diabetdə qan şəkərinin həm kəskin enməsi, həm də çox yüksəlməsi beyin funksiyasını pozur.
- Qaraciyər xəstəlikləri – qaraciyər sirrozu və çatışmazlığında ammonyak və digər zəhərli maddələr beynə çatır (hepatik ensefalopatiya).
- Böyrək çatışmazlığı – metabolizm məhsulları qanda toplanır (uremik ensefalopatiya).
- Alkoqoldan sui-istifadə və B1 vitamini çatışmazlığı – Vernike ensefalopatiyasına və yaddaşın ağır pozulmasına səbəb ola bilər.
- Dərmanlar, narkotiklər, zəhərli maddələr – ağır metallar, üzvi həlledicilər, dəm qazı, bəzi dərmanların həddən artıq qəbulu.
- Oksigen çatışmazlığı – ürək dayanması, boğulma, ağır tənəffüs çatışmazlığından sonra (hipoksik-işemik ensefalopatiya).
- Ağır infeksiyalar və sepsis – orqanizmin ümumi iltihabi reaksiyası beyin funksiyasını pozur.
- Elektrolit və hormon pozuntuları – natriumun kəskin dəyişməsi, qalxanabənzər vəzi funksiyasının pozulması.
- Təkrarlanan baş travmaları – xüsusən boks və digər döyüş idman növlərində; nəticələri illər sonra özünü göstərə bilər.
Təsnifat
Səbəbə görə ensefalopatiyanın bir neçə növü ayırd edilir:
- damar mənşəli – hipertenziya, ateroskleroz, diabet fonunda beynin kiçik damarlarının xroniki zədələnməsi;
- hipertenziv – təzyiqin kəskin və çox yüksəlməsi zamanı yaranan kəskin vəziyyət;
- metabolik – hepatik, uremik, diabetik, elektrolit pozuntuları ilə bağlı;
- toksik – alkoqol, dərmanlar, narkotiklər, zəhərli maddələr;
- Vernike ensefalopatiyası – B1 vitamini çatışmazlığı, çox vaxt alkoqolizm, uzunmüddətli qusma və ya ağır aclıq fonunda;
- hipoksik-işemik – oksigen çatışmazlığından sonra, o cümlədən yenidoğulmuşlarda;
- septik – ağır infeksiyalar zamanı;
- posttravmatik – təkrarlanan və ya ağır baş travmalarından sonra.
Klinik mənzərə
Əlamətlər ensefalopatiyanın səbəbindən və gedişindən asılıdır. Kəskin formada şüur pozuntuları ön planda olur, xroniki formada isə əlamətlər yavaş-yavaş artır və tez-tez yorğunluq və ya «yaşla bağlı» dəyişiklik kimi qəbul edilir. Əlamətlər bir neçə qrupda birləşdirilir:
- Koqnitiv pozuntular – yaddaşın zəifləməsi, yeni məlumatı yadda saxlamaqda çətinlik, diqqəti cəmləyə bilməmək, düşüncənin ləngiməsi.
- Emosional dəyişikliklər – əhvalın enməsi, əsəbilik, emosional labillik, apatiya – nəsə etmək istəyinin azalması.
- Hərəki pozuntular – yerişin ləngiməsi, addımın qısalması, tarazlığın pozulması, yıxılmalar, nitqin dəyişməsi, əllərin titrəməsi.
- Şüur pozuntuları – kəskin formalarda: çaşqınlıq, oriyentasiyanın itirilməsi, yuxululuq, gecə-gündüz ritminin pozulması, ağır hallarda koma.
- Digər əlamətlər – baş ağrısı, başgicəllənmə, sidik saxlamağın çətinləşməsi, qıcolmalar; hepatik ensefalopatiyada əllərin «çırpınması».
Uşaqlarda ensefalopatiya qıcolmalar, əzələ tonusunun pozulması, qidalanma çətinlikləri və inkişafın ləngiməsi ilə özünü göstərə bilər. Hamilə qadınlarda preeklampsiya fonunda güclü baş ağrısı, görmə pozuntusu və qıcolmalar xüsusi təhlükəlidir.
Təcili həkimə müraciət etmək – 103-ə zəng etmək lazımdır, əgər qəfil çaşqınlıq və ya yuxululuq, qıcolmalar, huşun itirilməsi, bədənin bir tərəfində zəiflik, nitq pozuntusu, qəfil güclü baş ağrısı yaranıbsa. Əgər əhvalın enməsi ilə birlikdə özünə zərər vermək və ya ölüm haqqında fikirlər yaranırsa, dərhal 103-ə zəng edin və ya yaxınlarınızdan kömək istəyin.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Ensefalopatiyaya şübhə olduqda nevroloq şikayətləri, xroniki xəstəlikləri, qəbul edilən dərmanları və alkoqol istifadəsini öyrənir, nevroloji müayinə və yaddaş testləri aparır. Əsas məqsəd beyin funksiyasının pozulmasının səbəbini tapmaqdır. Müayinə planına adətən daxildir:
- beynin MRT-si (və ya KT-si) – damar mənşəli dəyişiklikləri, keçirilmiş insultları, şişləri, travma nəticələrini aşkar edir;
- arterial təzyiqin ölçülməsi, lazım olduqda sutkalıq monitorinq;
- ümumi və biokimyəvi qan analizi – qlükoza, böyrək və qaraciyər göstəriciləri, ammonyak, natrium və digər elektrolitlər, B12 vitamini, qalxanabənzər vəzi hormonları;
- toksikoloji müayinə – zəhərlənmə şübhəsində;
- elektroensefaloqrafiya (EEQ) – kəskin ensefalopatiyada və qıcolmalarda beynin elektrik fəallığını qiymətləndirir;
- boyun damarlarının dupleks skanlanması – göstəriş olduqda, damar daralmalarını aşkar etmək üçün;
- neyropsixoloji testlər – yaddaş və diqqət pozuntularının dərəcəsini müəyyən edir.
Reoensefaloqrafiya və boyun onurğasının rentgenoqrafiyası ensefalopatiyanın diaqnostikasında istifadə edilmir. Differensial diaqnostika ensefalit, insult, beyin şişləri, demensiyanın digər formaları və depressiya ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
- demensiya – yaddaşın və düşüncənin ağır pozulması, özünəqulluq imkanının itirilməsi və kənar yardımdan asılılıq;
- yeriş və tarazlığın pozulması nəticəsində yıxılmalar, bud sümüyü boynunun və digər sınıqlar;
- udmanın pozulması və aspirasiya pnevmoniyası;
- qıcolmalar, kəskin formalarda koma;
- sidik saxlamağın pozulması;
- depressiya, sosial təcrid və ailə üzvlərinə düşən qulluq yükünün artması.
Müalicə
Ensefalopatiyanın müalicəsi onun səbəbinə yönəlir. Səbəb vaxtında aradan qaldırıldıqda bəzi formalar – metabolik, toksik, Vernike ensefalopatiyası – əhəmiyyətli dərəcədə geri dönə bilər. Xroniki damar mənşəli formada isə məqsəd prosesin irəliləməsini ləngitməkdir.
- damar risk amillərinin nəzarəti – arterial təzyiqi aşağı salan dərmanlar, qan şəkərini və xolesterini nəzarətdə saxlayan preparatlar, insultun təkrarlanmasının profilaktikası üçün antiaqreqantlar (həkim təyinatı ilə);
- hepatik ensefalopatiyada – bağırsaqda ammonyakın əmələ gəlməsini və sorulmasını azaldan preparatlar, qaraciyər xəstəliyinin müalicəsi;
- uremik ensefalopatiyada – böyrək çatışmazlığının müalicəsi, göstəriş olduqda dializ;
- Vernike ensefalopatiyasında – B1 vitamininin təcili venadaxili yeridilməsi, alkoqoldan tam imtina;
- vitamin və elektrolit çatışmazlığında – onların həkim nəzarəti altında korreksiyası;
- demensiya aşkarlandıqda – göstəriş olduqda koqnitiv funksiyaları dəstəkləyən xüsusi preparatlar; depressiya müalicə olunur;
- kəskin formalarda – stasionarda, bəzən reanimasiya şöbəsində intensiv müalicə.
Fiziki fəallıq, koqnitiv məşğələlər (oxumaq, yeni bacarıqlar öyrənmək), sosial fəallıq və müalicəvi bədən tərbiyəsi beyin funksiyalarını qorumağa kömək edir. Ev mühitində yıxılmaların qarşısını almaq – xalçaları bərkitmək, işıqlandırmanı yaxşılaşdırmaq – vacibdir.
«Nootrop», «damar», antioksidant preparatların və vitaminlərin (çatışmazlıq olmadıqda) ensefalopatiyada effektivliyi sübut olunmayıb. Onlara ümid edib əsas müalicəni – təzyiqin, şəkərin nəzarətini – təxirə salmaq olmaz. Sakitləşdirici və yuxu dərmanlarını özbaşına qəbul etmək çaşqınlığı və yıxılma riskini artırır.
Profilaktika
Ensefalopatiyanın qarşısını almağın əsas yolu beyni zədələyən səbəblərin vaxtında aradan qaldırılmasıdır. Bu tədbirlərin əksəriyyəti eyni zamanda insult və ürək xəstəliklərinin riskini də azaldır.
- arterial təzyiqi müntəzəm ölçün və yüksəkdirsə, həkimin təyin etdiyi müalicəni fasiləsiz davam etdirin;
- şəkərli diabet olduqda qanda şəkərin səviyyəsinə nəzarət edin;
- xolesterinin səviyyəsini yoxlayın və lazım olduqda onu aşağı salın;
- siqareti tərgidin, spirtli içkilərdən imtina edin və ya onları ciddi şəkildə məhdudlaşdırın;
- fiziki cəhətdən aktiv olun, çəkini normal həddə saxlayın;
- qaraciyər və böyrək xəstəliklərini həkim nəzarəti altında müalicə edin;
- kontakt idman növlərində, velosiped və motosiklet sürərkən qoruyucu dəbilqədən istifadə edin;
- dərmanları yalnız həkim təyinatı ilə qəbul edin, zəhərli maddələrlə işləyərkən qoruyucu vasitələrdən istifadə edin;
- hamiləlik zamanı həkim nəzarətində olun və təzyiqi izləyin.
Hansı həkimə müraciət etməli
Əsas mütəxəssis nevroloqdur; uşaqlarda uşaq nevroloqu. Səbəbdən asılı olaraq kardioloq, endokrinoloq, hepatoloq, nefroloq və ya narkoloq da müalicədə iştirak edir.
Yadda saxla!
- Ensefalopatiya bir səbəbin nəticəsidir – müalicənin uğuru həmin səbəbin tapılmasından asılıdır.
- Xroniki forma illər ərzində yavaş inkişaf edir; yaddaş və diqqət zəiflədikdə, yeriş dəyişdikdə nevroloqa müraciət edin.
- Təzyiqin, şəkərin və xolesterinin nəzarəti beyni qorumağın ən etibarlı yoludur.
- Qəfil çaşqınlıq, qıcolma, nitq pozuntusu, bir tərəfli zəiflik və ya qəfil güclü baş ağrısı zamanı dərhal 103-ə zəng edin.
- Effektivliyi sübut olunmamış «beyin üçün» damcılara və iynələrə vaxt və vəsait sərf etməyin.
Faydalı Məqalələr
Dayan! Dementsiya!
İnsan düşünən varlıqdır, bununla o, heyvanlardan fərqlənir. İstəsəniz, onun insani həyatı da bununla müəyyən olunur. XVII əsrdə Rene…
İstiqamət: Nevrologiya
Suallar və cavablar
Ensefalopatiya şübhəsi olduqda nevroloqa müraciət etmək lazımdır. Həkim şikayətləri və əsas xəstəlikləri (arterial təzyiq, şəkərli diabet və s.) qiymətləndirir, sonra səbəbi müəyyən etmək üçün əlavə müayinələr təyin edir. Səbəbdən asılı olaraq kardioloq, endokrinoloq və ya nefroloq konsultasiyası da tələb oluna bilər.
Uşaqlarda ensefalopatiya real beyin zədələnməsi – doğuş zamanı ağır oksigen çatışmazlığı, infeksiya, metabolik pozuntular nəticəsində yarana bilər və adətən MRT ilə təsdiqlənir. Yalnız neyrosonoqrafiyadakı kiçik dəyişikliklərə və ya əzələ tonusunun yaşa uyğun xüsusiyyətlərinə görə belə diaqnoz qoyulmamalıdır. İnkişafdan narahatlıq olduqda uşaq nevroloqu inkişafı dinamikada qiymətləndirir.
Bəli, preeklampsiya və arterial təzyiqin kəskin yüksəlməsi hipertenziv ensefalopatiya riskini artırır. Güclü baş ağrısı, görmə pozuntusu, qəfil ödemlər yaranarsa, dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır. Təzyiqin müntəzəm ölçülməsi və hamiləliyin müşahidəsi riski azaldır.
Bu, səbəbdən asılıdır. Metabolik, toksik və vitamin çatışmazlığı ilə bağlı formalar vaxtında müalicə edildikdə çox vaxt əhəmiyyətli dərəcədə geri dönür. Xroniki damar mənşəli formada isə məqsəd prosesin irəliləməsini dayandırmaq və ya ləngitməkdir.
Bu preparatların ensefalopatiyada effektivliyi sübut olunmayıb. Beyni qoruyan əsas müalicə təzyiqin, qan şəkərinin və xolesterinin nəzarəti, alkoqoldan imtina və fiziki fəallıqdır.
Alkoqol beyin hüceyrələrinə birbaşa zəhərli təsir göstərir, həm də B1 vitamini çatışmazlığına və qaraciyərin zədələnməsinə səbəb olur. Çaşqınlıq, yerişdə yırğalanma və göz hərəkətlərinin pozulması Vernike ensefalopatiyasının əlamətləri ola bilər və təcili yardım tələb edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
İnsult öncəsi vəziyyət (mini-insult)
İnsult öncəsi vəziyyət — beyin qan dövranının müvəqqəti pozğunluqları kompleksidir və o, əsl insultun inkişafı riskinin yüksək olduğunu…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
