Hamiləliyin qaraciyərdaxili xolestazı hamiləliyin ikinci yarısında öd turşularının qanda toplanması ilə gedən qaraciyər xəstəliyidir. Əsas əlaməti ovuc və ayaqaltılarda güclü qaşınmadır; döl üçün risklərə görə nəzarət tələb edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Hamiləlik xolestazı
- hamiləliyin qaşınması
- hamiləlikdə xolestatik hepatoz
- hamiləliyin xolestatik hepatozu
Xəstəlik haqqında
Hamiləliyin qaraciyərdaxili xolestazı – yalnız hamiləlik dövründə yaranan və doğuşdan sonra keçən qaraciyər xəstəliyidir. Hamiləlik hormonları – estrogen və proqesteron – bəzi qadınlarda qaraciyər hüceyrələrindən ödün xaric olunmasını ləngidir. Nəticədə öd turşuları qanda toplanır, dəridəki sinir uclarını qıcıqlandırır və güclü qaşınmaya səbəb olur.
Xəstəlik adətən hamiləliyin ikinci yarısında, daha çox üçüncü trimestrdə başlayır. Bu dövrdə hormonların səviyyəsi ən yüksək olur. Qaşınma doğuşdan sonra bir neçə gün ərzində, qaraciyər göstəriciləri isə bir neçə həftə ərzində normallaşır.
Ana üçün xəstəliyin təhlükəsi azdır, lakin öd turşuları cift vasitəsilə dölə keçir. Onların yüksək səviyyəsi vaxtından əvvəl doğuş, dölyanı mayeyə mekonium keçməsi və nadir hallarda bətndaxili ölüm riskini artırır. Ona görə hamiləlikdə qaşınma, xüsusən səpgisiz qaşınma, mütləq analiz tələb edən əlamətdir. Vaxtında aşkar edilib nəzarət altında saxlanıldıqda uşaqların böyük əksəriyyəti sağlam doğulur.
Səbəbləri
Xəstəlik bir neçə amilin birgə təsiri ilə yaranır: hamiləlik hormonları qaraciyərə yük yaradır, irsi xüsusiyyətlər isə bəzi qadınlarda ödün xaric olunmasını bu yükə qarşı daha həssas edir. Aşağıdakı amillər xolestaz riskini artırır:
- Hamiləlik hormonlarının təsiri – estrogen və proqesteronun metabolitləri qaraciyər hüceyrələrində öd turşularını daşıyan mexanizmləri zəiflədir;
- İrsi meyl – ödün daşınmasında iştirak edən genlərin xüsusiyyətləri; ana və ya bacılarda hamiləlikdə oxşar qaşınma olubsa, risk artır;
- Əvvəlki hamiləlikdə xolestaz – növbəti hamiləliklərdə xəstəlik tez-tez təkrarlanır, bəzən daha erkən başlayır;
- Çoxdöllü hamiləlik – əkizlərdə hormonların səviyyəsi daha yüksək olur;
- Köməkçi reproduktiv texnologiyalarla hamiləlik – ekstrakorporal mayalanma və hormonal stimulyasiyadan sonra xolestaz daha çox rast gəlinir;
- Qaraciyər xəstəlikləri – xroniki hepatit C, öd daşı xəstəliyi və digər qaraciyər problemləri olan qadınlarda risk yüksəkdir;
- Hormonal kontraseptivlər fonunda qaşınma – keçmişdə belə epizodların olması qaraciyərin hormonlara həssaslığını göstərir;
- Ananın yaşı – gec yaşda hamiləlikdə risk bir qədər artır.
Xəstəlik yoluxucu deyil və qadının qidalanması və ya həyat tərzi ilə birbaşa bağlı deyil.
Təsnifat
Həkimlər xolestazı ilk növbədə qanda öd turşularının səviyyəsinə görə qiymətləndirirlər, çünki döl üçün risk məhz bu göstəricidən asılıdır:
- yüngül forma – öd turşularının mötədil artması; döl üçün risk ümumi əhali səviyyəsinə yaxındır, lakin nəzarət tələb olunur;
- ağır forma – öd turşularının yüksək səviyyəsi; döl üçün risk daha yüksəkdir, doğuşun vaxtı daha erkən planlaşdırıla bilər;
- erkən başlayan forma – hamiləliyin ortalarından əvvəl başlayan, daha ağır gedişə meylli forma.
Klinik mənzərə
Xəstəliyin əsas və çox vaxt yeganə əlaməti qaşınmadır. Dəridə səpgi olmur – yalnız qaşınma nəticəsində cızıqlar görünə bilər. Bu, xolestazı hamiləlikdə rast gəlinən dəri xəstəliklərindən fərqləndirir.
- ovuc və ayaqaltılarda güclü qaşınma – xəstəliyin tipik başlanğıcı; sonradan qollara, ayaqlara və bütün bədənə yayıla bilər;
- qaşınmanın gecələr güclənməsi – yuxusuzluq, yorğunluq, əsəbilik;
- səpginin olmaması – dəridə yalnız qaşınma izləri, cızıqlar;
- sidiyin tündləşməsi və nəcisin açıq rəngə boyanması – bəzi qadınlarda;
- yüngül sarılıq – nadir hallarda, qaşınma başladıqdan bir neçə həftə sonra;
- sağ qabırğaaltı nahiyədə ağırlıq hissi, iştahın azalması, halsızlıq;
- yağlı, parlaq nəcis – yağların sorulmasının pozulduğu nadir ağır hallarda.
Qaşınmanın şiddəti öd turşularının səviyyəsini dəqiq əks etdirmir: yüngül qaşınma ilə də göstəricilər yüksək ola bilər. Ona görə qərar yalnız analizə əsasən verilir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: dölün hərəkətləri azalıb və ya dayanıb; aydın sarılıq, qusma, qarında ağrı yaranıb; güclü baş ağrısı, görmənin pozulması, ödemlər və ya təzyiqin yüksəlməsi var; cinsiyyət yollarından qanlı ifrazat, sancıya bənzər ağrılar başlayıb. Belə hallarda gecikmədən doğum evinə müraciət edin və ya 103-ə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Hamiləlikdə qaşınma yarandıqda mama-ginekoloq şikayətləri, onların başlanma vaxtını, əvvəlki hamiləlikləri və ailə anamnezini soruşur, dərini müayinə edir. Diaqnoz laborator göstəricilərə əsaslanır:
- qanda öd turşularının səviyyəsi – əsas diaqnostik göstərici; həm diaqnozu təsdiqləyir, həm də xəstəliyin ağırlığını və döl üçün riski müəyyən edir; hamiləlik davam etdikcə təkrar yoxlanılır;
- qaraciyər fermentləri və bilirubin – ALT, AST, qələvi fosfataza, QQT; transaminazalar çox vaxt yüksəlir;
- qanın laxtalanma göstəriciləri – K vitamini çatışmazlığından şübhələnildikdə;
- viral hepatitlərə, autoimmun qaraciyər xəstəliklərinə müayinə – digər səbəbləri istisna etmək üçün;
- qaraciyər və öd kisəsinin USM-i – öd daşlarını və öd yollarının genişlənməsini istisna etmək üçün;
- dölün vəziyyətinin izlənməsi – USM, doppler müayinəsi, kardiotokoqrafiya; normal nəticələr təsəlliverici olsa da, xolestazda riski tam istisna etmir.
Differensial diaqnostika preeklampsiya, HELLP-sindrom, hamiləliyin kəskin piyli hepatozu, viral hepatitlər, öd daşı xəstəliyi və hamiləliyə xas dəri xəstəlikləri ilə aparılır.
Ağırlaşmalar
Ağırlaşmaların əksəriyyəti döllə bağlıdır və risk öd turşularının səviyyəsi yüksəldikcə artır:
- vaxtından əvvəl doğuş – həm özbaşına, həm də tibbi səbəblərdən planlaşdırılmış;
- dölyanı mayeyə mekonium keçməsi – yenidoğulmuşda tənəffüs problemləri riski;
- yenidoğulmuşun tənəffüs çətinlikləri – yenidoğulmuşlar şöbəsində müşahidə ehtiyacı;
- bətndaxili ölüm – nadir, lakin ən ciddi risk; əsasən öd turşularının çox yüksək səviyyəsində;
- ana üçün – yuxusuzluq və yorğunluq, K vitamininin sorulmasının azalması, gələcəkdə öd daşı xəstəliyi və digər qaraciyər-öd yolları xəstəlikləri riskinin artması.
Müalicə
Müalicənin məqsədi qaşınmanı yüngülləşdirmək, qaraciyər göstəricilərini yaxşılaşdırmaq və ən əsası – dölün təhlükəsizliyini təmin etməkdir. Müalicəni mama-ginekoloq aparır, lazım olduqda hepatoloq və ya qastroenteroloqla birlikdə.
- Öd turşusu preparatları – ödün axınını yaxşılaşdıran, hamiləlikdə istifadəsi təhlükəsiz sayılan dərman qrupu; bir çox qadında qaşınmanı müəyyən qədər azaldır və qaraciyər göstəricilərini yaxşılaşdıra bilər, lakin dölün müşahidəsini və doğuşun vaxtının düzgün seçilməsini əvəz etmir. Preparatı və onun qəbul qaydasını yalnız həkim təyin edir.
- Öd turşularının və qaraciyər göstəricilərinin müntəzəm nəzarəti – müalicənin effektini və döl üçün riski qiymətləndirmək üçün analizlər təkrar götürülür.
- Dölün vəziyyətinin izlənməsi – müntəzəm USM və kardiotokoqrafiya; qadına dölün hərəkətlərini hər gün izləmək tövsiyə olunur.
- K vitamini – laxtalanma pozulduqda və ya yağların sorulması azaldıqda həkimin qərarı ilə.
- Doğuşun vaxtının planlaşdırılması – əsas müalicə tədbiri. Doğuşdan sonra xəstəlik keçir, ona görə həkim dölün yetkinliyi ilə xolestazın riskləri arasında balans axtarır. Öd turşularının səviyyəsi yüksək olduqda doğuş hamiləliyin sonuna qədər gözlənilmədən planlaşdırıla bilər; yüngül formada isə hamiləliyin sonuna yaxın vaxta qədər gözləmək mümkündür.
Qaşınmanı evdə yüngülləşdirmək üçün: sərin duş qəbul edin, isti vannadan çəkinin; nəmləndirici və sərinləşdirici kremlərdən istifadə edin; yüngül pambıq geyim geyinin; yataq otağını sərin saxlayın; dırnaqları qısa kəsin ki, dəri zədələnməsin.
Adi antihistamin preparatlar xolestaz qaşınmasına zəif təsir edir, bəziləri yalnız yuxunu yaxşılaşdırmaq üçün həkim tərəfindən təyin oluna bilər. Hamiləlikdə qaşınmaya qarşı məlhəmləri, «qaraciyəri təmizləyən» bitki vasitələrini və digər dərmanları özbaşına qəbul etmək olmaz – bəziləri döl üçün təhlükəli ola bilər və diaqnozu gecikdirir.
Profilaktika
Xəstəliyin spesifik profilaktikası yoxdur, lakin vaxtında aşkarlama döl üçün riskləri xeyli azaldır:
- hamiləlikdə qaşınma yaranan kimi, xüsusən ovuc və ayaqaltılarda, həkimə müraciət edin və öd turşularına analiz verin;
- əvvəlki hamiləlikdə xolestaz olubsa, bu barədə həkimə əvvəlcədən məlumat verin – növbəti hamiləlikdə erkən və müntəzəm nəzarət planlaşdırılır;
- hamiləlikdən əvvəl hepatit B və C-yə müayinədən keçin, mövcud qaraciyər xəstəliklərini müalicə edin;
- hamiləlik dövründə müayinələri buraxmayın, dölün hərəkətlərinə diqqət yetirin;
- doğuşdan bir neçə həftə sonra qaraciyər göstəricilərinin normallaşmasını analizlə yoxlayın;
- gələcəkdə hormonal kontrasepsiya və ya hormon terapiyası seçərkən keçirilmiş xolestaz barədə həkimə deyin.
Hansı həkimə müraciət etməli
Hamiləlikdə qaşınma yaranarsa, hamiləliyi aparan mama-ginekoloqa müraciət edin. Lazım olduqda o, hepatoloq və ya qastroenteroloqun məsləhətini təyin edəcək; doğuşdan sonra qaraciyər göstəriciləri normallaşmazsa, hepatoloqun müşahidəsi tövsiyə olunur.
Yadda saxla!
Hamiləlikdə səpgisiz qaşınma «quru dəri» kimi qəbul edilməməlidir – sadə qan analizi xolestazı aşkar edir.
- Əllərdə və ayaqlarda güclü qaşınma yaranarsa, gecikdirmədən həkimə müraciət edin və analiz verin.
- Dölün hərəkətləri azalarsa, gecikmədən doğum evinə müraciət edin.
- Qaşınmaya qarşı vasitələri özbaşına seçməyin.
- Doğuşdan sonra qaraciyər analizlərini təkrarlamağı unutmayın.
Suallar və cavablar
Bəli, qaşınma adətən doğuşdan sonra bir neçə gün ərzində keçir, qaraciyər göstəriciləri isə bir neçə həftəyə normallaşır. Bunu analizlə təsdiqləmək lazımdır. Göstəricilər normallaşmazsa, qaraciyərin başqa xəstəliyini istisna etmək üçün əlavə müayinə aparılır.
Bəli, təkrarlanma ehtimalı yüksəkdir. Növbəti hamiləlikdə erkən nəzarət və analizlər planlaşdırılır, qaşınma yarandıqda dərhal yoxlama aparılır.
Öd turşularının yüksək səviyyəsi döl üçün risklər yaradır, ona görə nəzarət və lazım olduqda doğuşun vaxtının planlaşdırılması vacibdir. Vaxtında idarə olunduqda uşaqların əksəriyyəti sağlam doğulur. Doğuşdan sonra uşaqda xolestaz qalmır.
Xüsusi pəhrizin xəstəliyin gedişini dəyişdiyi sübut olunmayıb. Balanslı qidalanma tövsiyə olunur; ağır yağlı qidaları azaltmaq bəzi qadınlarda özünü daha yaxşı hiss etməyə kömək edə bilər, lakin analiz və həkim nəzarətini əvəz etmir.
Bəli, xolestazın özü qeysəriyyə üçün göstəriş deyil. Doğuşun vaxtı və üsulu mama-ginekoloq tərəfindən öd turşularının səviyyəsi, dölün vəziyyəti və mamalıq göstərişləri nəzərə alınaraq seçilir. Çox vaxt planlaşdırılmış doğuş stimulyasiyası ilə təbii doğuş mümkün olur.
Bəli. Xolestaz doğuşdan sonra keçir və ana südü ilə qidalandırmaya mane olmur. Hamiləlikdə istifadə olunan dərmanlar dayandırılır, yeni dərman təyin edilərsə, həkimə ana südü ilə qidalandırdığınızı deyin.
Mövzu üzrə məqalələr
Mioma aşkarlandı: əməliyyat mütləqdirmi?
Mioma diaqnozu hər zaman əməliyyat demək deyil. Qərar şikayətlərinizə, müayinə nəticələrinə və gələcək hamiləlik planınıza uyğun verilir.
İstiqamət: Ginekologiya
Həkim kolposkopiya təyin edib: sizi nə gözləyir?
Kolposkopiyaya yönləndirilmək xərçəng diaqnozu demək deyil. Müayinə uşaqlıq boynundakı dəyişiklikləri daha yaxından qiymətləndirməyə kömək edir.
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Onkoginekologiya
Hər ay təkrarlanan ağrı: nə vaxt müayinə lazımdır?
Aybaşı ağrısı geniş yayılsa da, güclü və həyatınızı məhdudlaşdıran ağrını araşdırmaq lazımdır. Ağrının necə dəyişdiyi müayinə üçün vacib…
İstiqamət: Ginekologiya
Aybaşı gecikir: səbəbi yalnız hamiləlikdirmi?
Aybaşının gecikməsi həmişə hamiləliklə bağlı olmur. İlk addım hamiləlik ehtimalını yoxlamaq, sonra gecikmənin təkrarlanmasını və yanaşı əlamətləri qiymətləndirməkdir.
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
