Alkoqolizm alkoqola qarşı güclü istək, içkinin miqdarına nəzarətin itirilməsi və zərərli nəticələrə baxmayaraq istifadənin davam etdirilməsi ilə gedən xroniki xəstəlikdir. Asılılıq müalicə olunur və tam ayıqlıqla uzunmüddətli remissiya mümkündür.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Alkoqol asılılığı sindromu
- xroniki alkoqolizm
- alkoqol istifadəsi pozuntusu
Xəstəlik haqqında
Alkoqol asılılığı iradə zəifliyi deyil, beynin mükafat sisteminin dəyişməsi ilə bağlı xəstəlikdir. Müntəzəm içki qəbulu zamanı orqanizm alkoqola uyğunlaşır: eyni effekt üçün daha çox içki lazım olur, içki kəsildikdə isə ağır abstinent vəziyyət yaranır.
Alkoqol demək olar ki, bütün orqanlara – qaraciyərə, mədəaltı vəziyə, ürəyə, beynə və periferik sinirlərə zərər verir, bir sıra xərçəng növlərinin riskini artırır. ÜST-ün mövqeyinə görə, sağlamlıq üçün tamamilə təhlükəsiz alkoqol miqdarı yoxdur. Asılılıq ailə münasibətlərinə, işə və təhlükəsizliyə də ciddi təsir göstərir: yol qəzaları, travmalar və məişət zorakılığı ilə sıx bağlıdır.
Xəstəlik adətən illər ərzində tədricən inkişaf edir və insan uzun müddət problemi inkar edə bilər. Kişilərdə daha tez-tez rast gəlinir, lakin qadınlarda orqanların zədələnməsi daha tez inkişaf edir. Hamiləlikdə alkoqol dölün inkişafına ciddi zərər verir. Müasir müalicə – tibbi, psixoterapevtik və sosial dəstəyin birləşməsi – uzunmüddətli ayıqlığa nail olmağa imkan verir.
Səbəbləri
Asılılıq bir səbəbdən deyil, bioloji, psixoloji və sosial amillərin birləşməsindən yaranır:
- irsi meyl – yaxın qohumlarda asılılığın olması riski xeyli artırır, bu, alkoqolun orqanizmdə parçalanma və beynə təsir xüsusiyyətləri ilə bağlıdır;
- erkən yaşda içkiyə başlamaq – yeniyetmə beyni asılılığa daha həssasdır;
- psixi pozuntular – stress, narahatlıq, depressiya, PTSP; içkinin «özünümüalicə» və ya yuxu dərmanı kimi istifadəsi;
- ailədə və ətrafda içkinin normal sayılması, içki ilə bağlı peşə və ənənələr;
- travmatik təcrübə, sosial təcrid, işsizlik, tənhalıq;
- uzun müddət müntəzəm və çox miqdarda içki qəbulu – dözümlülüyün artmasına və fiziki asılılığa gətirib çıxarır;
- şəxsiyyət xüsusiyyətləri – impulsivlik, yeni hisslərə meyl.
Risk amillərinin olması asılılığın mütləq yaranacağı demək deyil, lakin belə insanlar içkiyə xüsusilə ehtiyatla yanaşmalıdır.
Mərhələlər
- Riskli istifadə – içki tez-tez və çox qəbul edilir, lakin nəzarət hələ qorunur; bu mərhələdə həkimlə qısa söhbət belə çox vaxt kifayət edir;
- zərərli istifadə – sağlamlıq və ya sosial problemlər yaranıb, lakin asılılığın bütün əlamətləri hələ formalaşmayıb;
- asılılıq – nəzarətin itirilməsi, dözümlülüyün artması, abstinent sindrom, maraqların içki ətrafında cəmlənməsi;
- ağır mərhələ – orqanların zədələnməsi, şəxsiyyət dəyişiklikləri, koqnitiv pozuntular, dözümlülüyün azalması.
Klinik mənzərə
- içməyə güclü istək, içkini dayandıra bilməmək;
- planlaşdırılandan çox içmək, gizli içmək, içkinin miqdarını gizlətmək;
- eyni effekt üçün getdikcə daha çox içki lazım olması;
- səhər «ayılmaq» üçün içki qəbulu;
- içki kəsildikdə titrəmə, tərləmə, ürək döyünməsi, ürəkbulanma, yuxusuzluq, həyəcan;
- yaddaş boşluqları, əsəbilik, əhvalın dəyişkənliyi;
- işdə, ailədə problemlərə baxmayaraq içkinin davam etdirilməsi;
- əvvəlki maraqlardan imtina, vaxtın çox hissəsinin içki ilə bağlı olması.
Qadınlarda və yaşlılarda asılılıq çox vaxt gizli gedir və depressiya, yuxusuzluq, yıxılmalar kimi əlamətlərin arxasında qalır. Yeniyetmələrdə təhsildə geriləmə, davranış dəyişiklikləri diqqət çəkməlidir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır (103), əgər içkini dayandırdıqdan sonra güclü titrəmə, qıcolmalar, çaşqınlıq, halüsinasiyalar (olmayan şeyləri görmə və ya eşitmə) yaranıbsa, qanlı və ya «qəhvə çöküntüsü» rəngində qusma, qara nəcis, dərinin saralması, şiddətli qarın ağrısı, huşun pozulması varsa, eləcə də özünəqəsd düşüncələri yaranıbsa.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu psixiatr-narkoloq klinik söhbət, standart sorğu vərəqələri (məsələn, ÜST tərəfindən hazırlanmış AUDIT testi) və müayinə əsasında qoyur. Həkim içkinin miqdarını, tezliyini, nəzarətin itirilməsi və abstinent əlamətlərinin olub-olmamasını, ailə və işə təsirini qiymətləndirir. Söhbət mühakimə etmədən aparılır və məxfilik qorunur.
Orqanların vəziyyətini qiymətləndirmək üçün:
- qanın ümumi analizi – eritrositlərin ölçüsünün artması uzunmüddətli içki qəbulunu göstərə bilər;
- qaraciyər göstəriciləri – ALT, AST, QQT, bilirubin, albumin, laxtalanma göstəriciləri;
- qaraciyərin USM-i və elastometriyası – piylənmə və fibrozun dərəcəsini qiymətləndirir;
- B12 vitamini, fol turşusu, elektrolitlər, qlükoza, lipidlər;
- göstəriş olduqda EKQ, exokardioqrafiya, mədəaltı vəzinin müayinəsi, endoskopiya, nevroloji müayinə.
Differensial diaqnostika depressiya, narahatlıq pozuntuları və digər maddələrdən asılılıqla aparılır, çünki onlar tez-tez alkoqolizmlə birlikdə rast gəlinir.
Xidmətlər
- Alaninaminotransferaza (ALT)
- Aspartataminotransferaza (AST)
- Qamma-qlutamiltranspeptidaza (QQT)
- Klinik qan analizi: ümumi analiz, leykosit formulu, EÇS (ÜQA, LF, EÇS) qan yaxmasının məcburi əl mikroskopiyası ilə
- Qaraciyərin USM-i
- Qaraciyərin elastometriyası
- B12 vitamininin müəyyən edilməsi (sianokobalamin)
- B9 vitamini (folium turşusu, folatlar)
- Qaraciyər check-up
- Psixiatrın evə çağırılması
Ağırlaşmalar
- qaraciyərin piylənməsi, alkoqol hepatiti, sirroz;
- kəskin və xroniki pankreatit;
- kardiomiopatiya, aritmiyalar, arterial hipertenziya;
- polineyropatiya, Vernike ensefalopatiyası, yaddaş pozuntuları;
- alkoqol deliriyası («ağ qızdırma»), abstinent qıcolmalar;
- depressiya, özünəqəsd riski, travmalar və qəzalar;
- ağız boşluğu, qırtlaq, qida borusu, qaraciyər, yoğun bağırsaq, süd vəzi xərçəngi riskinin artması;
- hamiləlikdə dölün alkoqol sindromu.
Müalicə
Müalicə fərdi plan əsasında, bir neçə mərhələdə aparılır. Ən vacib şərt pasiyentin öz razılığı və motivasiyasıdır.
Detoksikasiya. Ağır asılılıqda içkini kəskin dayandırmaq təhlükəli ola bilər. Abstinent sindrom həkim nəzarəti altında – lazım olduqda stasionarda – benzodiazepinlər qrupundan preparatlar, B qrupu vitaminləri (xüsusən B1 vitamini), maye və elektrolitlərin bərpası ilə müalicə olunur. Bu, qıcolmaların, deliriyanın və Vernike ensefalopatiyasının qarşısını almağa yönəlib.
Residivin qarşısının alınması. Həkim içkiyə istəyi azaldan və ya ayıqlığı qorumağa kömək edən preparatlar təyin edə bilər: alkoqolun «mükafat» effektini zəiflədən, abstinensiyadan sonra beyin balansını bərpa edən və ya alkoqola qarşı dözümsüzlük reaksiyası yaradan vasitələr. Bu preparatlar yalnız pasiyentin razılığı ilə və həkim nəzarəti altında istifadə olunur, qaraciyər və digər orqanların vəziyyəti nəzərə alınır.
Psixoterapiya və dəstək:
- motivasion müsahibə – dəyişikliyə öz səbəblərini tapmağa kömək edir;
- koqnitiv-davranış terapiyası – içkiyə istəyi yaradan vəziyyətləri tanımaq və onlarla başa çıxmaq;
- ailə terapiyası;
- özünüyardım qrupları və ayıqlıq cəmiyyətləri;
- yanaşı gedən depressiya və narahatlığın müalicəsi.
Orqanların zədələnməsi (qaraciyər, mədəaltı vəzi, sinir sistemi) paralel olaraq müvafiq mütəxəssislər tərəfindən müalicə olunur, qidalanmanın bərpasına xüsusi diqqət yetirilir. Ayıqlıq qorunduqda qaraciyərin piylənməsi və bir sıra digər dəyişikliklər tədricən geri dönə bilər.
Pasiyent və yaxınları nə etməməlidir: uzunsürən içki dövründən sonra evdə «özbaşına ayılmaq», sakitləşdiriciləri həkimsiz qəbul etmək, abstinensiyanı yenidən içki ilə «yüngülləşdirmək», xəstəyə xəbərsiz dərman qatmaq. Belə hərəkətlər həyat üçün təhlükəli ola bilər.
Reabilitasiya
Reabilitasiya aylarla davam edir: yeni gündəlik rejim qurulur, stresslə içkisiz başa çıxmaq bacarıqları öyrənilir, sosial əlaqələr və iş bərpa olunur. Müntəzəm həkim müşahidəsi, dəstək qruplarında iştirak, sağlam qidalanma və fiziki aktivlik ayıqlığı möhkəmləndirir. Residiv sağalmanın uğursuzluğu deyil – müalicəyə qayıtmaq və planı dəqiqləşdirmək lazımdır.
Profilaktika
- yeniyetmələrin içkiyə erkən başlamasının qarşısının alınması, valideynlərin şəxsi nümunəsi;
- içkini stress və yuxusuzluq üçün «dərman» kimi istifadə etməmək;
- ailədə asılılıq olduqda xüsusi ehtiyatlılıq;
- hamiləlik və hamiləlik planlaşdırılması dövründə alkoqoldan tam imtina;
- psixi pozuntuların vaxtında müalicəsi;
- riskli istifadə mərhələsində həkimlə qısa məsləhətləşmə;
- sükan arxasına keçməzdən əvvəl alkoqoldan tam imtina.
Hansı həkimə müraciət etməli
Asılılığın diaqnostika və müalicəsi ilə psixiatr-narkoloq məşğul olur. Orqanların zədələnməsində qastroenteroloq (hepatoloq), kardioloq və nevroloq qoşulur, psixoloji dəstəyi psixoterapevt göstərir.
Yadda saxla!
- Asılılıq müalicə olunan xəstəlikdir və kömək istəmək güc əlamətidir.
- Uzunsürən içki dövründən sonra özbaşına kəskin dayandırmaq qıcolmalar və deliriya ilə təhlükəlidir – detoksikasiyanı həkimlə planlaşdırın.
- Çaşqınlıq, halüsinasiyalar, qıcolma, huşun pozulması və ya özünəqəsd düşüncələri yaranarsa, dərhal 103-ə zəng edin.
- İnternetdən alınan naməlum vasitələrdən və «kodlaşdırma» kimi effektivliyi sübut olunmamış üsullardan istifadə etməyin, xəstəyə xəbərsiz dərman qatmayın.
Suallar və cavablar
Asılılıq xroniki xəstəlik sayılır, lakin müalicə ilə uzunmüddətli və hətta ömürlük remissiya mümkündür. Bunun üçün adətən tam ayıqlıq, psixoterapiya və dəstək lazımdır.
Əsas fərq nəzarətdədir. Asılılıq zamanı insan içkinin miqdarını və vaxtını idarə edə bilmir, içki kəsildikdə pis olur və problemlərə baxmayaraq içməyə davam edir. Bu əlamətlər görünürsə, mütəxəssislə danışmaq lazımdır.
Günahlandırmadan, ayıq vəziyyətdə açıq danışın, konkret narahatlıqlarınızı izah edin. Psixiatr və ya psixoloqla ailə məsləhətləşməsi kömək edə bilər. Özünüz üçün də dəstək axtarın – yaxınların sağlamlığı da vacibdir.
Orqanizmə zərər verən içkinin növü deyil, onun tərkibindəki etil spirtinin ümumi miqdarıdır. Pivə və şərabla da asılılıq və orqanların zədələnməsi inkişaf edir.
«Kodlaşdırma» adı ilə təklif olunan üsulların çoxunun effektivliyi sübut olunmayıb və onlar qorxuya əsaslanır. Sübutlara əsaslanan müalicə həkimin təyin etdiyi preparatlar, psixoterapiya və dəstək qruplarının birləşməsidir.
Tibbi məlumatlar həkim sirri ilə qorunur və pasiyentin razılığı olmadan üçüncü şəxslərə verilmir. Məxfiliklə bağlı suallarınızı ilk qəbulda həkimlə açıq müzakirə edə bilərsiniz.
Mövzu üzrə məqalələr
Asperger sindromu – bu xəstəlik sadə sözlərlə nədir
Asperger sindromu psixopatik pozğunluqlara aiddir. Əvvəllər uşaq autizminin bir növü sayılırdı. Hazırda fərqləndirici əlamətlərə malik olduğu üçün ayrıca…
İstiqamət: Psixiatriya
Nevrozlar haqqında nə bilmək lazımdır
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, son 65 ildə nevrozdan əziyyət çəkənlərin sayı 24 dəfə artıb. Bu müddət ərzində…
İstiqamət: Psixoterapiya
Göz hərəkətləri ilə desensibilizasiya və emal (EMDR)
Hər bir insan həyatında heç olmasa bir dəfə qədim atalar sözünü eşidib: «Səhər axşamdan müdrikdir». Əlbəttə, hər kəs…
İstiqamət: Psixoterapiya
Meditativ, trans və hipnotik terapiya metodları
Psixoterapevtik yardım üçün müraciət edərkən insan ən çox bu və ya digər problemin öhdəsindən gəlmək üçün lazım olan…
İstiqamət: Psixoterapiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
