Diabetik nefropatiya şəkərli diabet fonunda böyrəklərin süzücü aparatının zədələnməsidir. Uzun müddət əlamətsiz gedir; sidikdə albuminin erkən aşkarlanması və müasir müalicə böyrək çatışmazlığının inkişafını əhəmiyyətli dərəcədə ləngidir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Diabetik böyrək xəstəliyi
- diabetik qlomeruloskleroz
- Kimmelstil-Uilson xəstəliyi
Xəstəlik haqqında
Böyrəklərdə milyonlarla kiçik süzgəc – yumaqcıq (qlomerul) var. Uzun müddət yüksək qalan qan şəkəri və arterial təzyiq bu süzgəclərin damarlarını zədələyir: əvvəlcə sidikdə az miqdarda albumin görünür, sonra zülal itkisi artır və böyrəklərin süzmə qabiliyyəti tədricən azalır.
Diabetik nefropatiya həm 1-ci, həm də 2-ci tip diabetdə inkişaf edir və terminal böyrək çatışmazlığının ən çox rast gəlinən səbəblərindən biridir. 1-ci tip diabetdə adətən xəstəliyin başlanğıcından bir neçə il sonra yaranır, 2-ci tip diabetdə isə diaqnoz qoyulan anda artıq mövcud ola bilər, çünki diabet uzun müddət aşkarlanmamış qalır. Bu pasiyentlərdə ürək-damar xəstəlikləri riski də kəskin artır.
Son illərdə böyrəkləri qoruyan yeni dərman qrupları – SGLT2 inhibitorları, qeyri-steroid mineralokortikoid reseptor antaqonistləri, GLP-1 reseptor aqonistləri – xəstəliyin proqnozunu əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırıb. Erkən aşkarlama və müntəzəm müalicə ilə bir çox pasiyent dializə qədər irəliləmədən yaşaya bilir. Xəstəliyin «səssiz» gedişi onu xüsusilə məkrli edir: pasiyent heç bir narahatlıq hiss etmədiyi illərdə böyrəklər artıq zədələnə bilər.
Səbəbləri
Xəstəliyin əsas səbəbi uzun illər ərzində yüksək qan şəkərinin böyrəklərin kiçik damarlarına zərərli təsiridir. Lakin diabetli hər pasiyentdə nefropatiya inkişaf etmir – onun yaranma ehtimalını və sürətini bir sıra amillər müəyyən edir:
- qan şəkərinə zəif nəzarət – qlikləşmiş hemoqlobinin uzun müddət hədəfdən yüksək qalması;
- arterial hipertenziya – yumaqcıqlarda təzyiqi artırır və zədələnməni sürətləndirir;
- diabetin davamiyyəti – xəstəlik nə qədər uzun sürərsə, risk o qədər yüksəkdir;
- irsi meyl – ailədə böyrək xəstəlikləri və ya diabetik nefropatiyanın olması;
- siqaret çəkmə – damarları zədələyir və böyrək funksiyasının itirilməsini sürətləndirir;
- piylənmə və dislipidemiya – böyrəklərə əlavə yük yaradır;
- duzla və heyvan zülalı ilə zəngin qidalanma – təzyiqi və yumaqcıqlara düşən yükü artırır;
- böyrəklərə toksik dərmanların nəzarətsiz qəbulu – məsələn, ağrıkəsicilərin uzun müddət özbaşına istifadəsi;
- diabetin digər ağırlaşmaları – diabetik retinopatiya olan pasiyentlərdə nefropatiya daha tez-tez rast gəlinir.
Risk amillərinin əksəriyyəti dəyişdirilə biləndir – qan şəkərinə, təzyiqə və çəkiyə nəzarət, siqaretdən imtina xəstəliyin yaranma ehtimalını və sürətini xeyli azaldır.
Təsnifat
Müasir təsnifatda diabetik nefropatiya xroniki böyrək xəstəliyinin bir forması kimi iki göstəriciyə görə qiymətləndirilir:
- yumaqcıqların süzmə sürəti (YSS) – böyrək funksiyasının göstəricisi; normal və ya yüksəkdən (G1) terminal böyrək çatışmazlığına (G5) qədər beş mərhələ, G3 mərhələsi isə əlavə olaraq iki alt mərhələyə bölünür;
- sidikdə albumin/kreatinin nisbəti – A1 (normal və ya bir qədər artmış), A2 (orta dərəcədə artmış), A3 (kəskin artmış).
Bu iki göstəricinin birləşməsi xəstəliyin proqnozunu, müalicənin intensivliyini və analizlərin hansı tezliklə təkrarlanmalı olduğunu müəyyən edir. Əvvəllər istifadə olunan, albuminuriyanın «mikro» və «makro» formalarına əsaslanan bölgü bu gün də bəzən tibbi sənədlərdə rast gəlinir və təxminən A2 və A3 kateqoriyalarına uyğundur.
Klinik mənzərə
Erkən mərhələlərdə xəstəlik heç bir əlamət vermir və yalnız analizlərlə aşkar edilir. Pasiyent özünü yaxşı hiss etsə də, sidikdə albumin artıq yüksək ola bilər. Böyrək funksiyası azaldıqca əlamətlər yaranır:
- ayaqlarda, topuqlarda, göz qapaqlarında ödemlər;
- köpüklü sidik – sidikdə zülalın çox olmasının əlaməti;
- arterial təzyiqin artması və ona nəzarətin çətinləşməsi;
- halsızlıq, tez yorulma, iştahsızlıq, ürəkbulanma;
- dəri qaşınması, dərinin quruluğu;
- qanazlığı ilə bağlı solğunluq, nəfəs darlığı;
- gecə sidik ifrazının artması;
- qan şəkərinin tez-tez aşağı düşməsi – böyrəklər insulini və bəzi dərmanları daha zəif xaric etdiyi üçün.
Hamiləlikdə diabetik nefropatiya preeklampsiya riskini artırır, ona görə hamiləliyi planlaşdıran diabetli qadınlar əvvəlcədən böyrək funksiyasını yoxlatmalıdır.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər: sidik kəskin azalırsa, nəfəs darlığı və ödemlər sürətlə artırsa, ürək ritmi pozulursa, güclü halsızlıq, qusma və şüurun qarışması yaranırsa. Ağır nəfəs darlığı və ya şüurun pozulması zamanı 103-ə zəng edin.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Həkim diabetin davamiyyətini, qan şəkərinə və təzyiqə nəzarəti, qəbul edilən dərmanları və ailə anamnezini öyrənir, ödemləri və təzyiqi qiymətləndirir. Əsas müayinələr:
- sidikdə albumin/kreatinin nisbəti – ən erkən göstərici; diabetli bütün pasiyentlərdə ildə ən azı bir dəfə yoxlanılır, nəticə təkrar analizlə təsdiqlənir;
- qanda kreatinin və YSS-nin hesablanması – böyrək funksiyasının səviyyəsini göstərir;
- sidiyin ümumi analizi – zülal, qan, infeksiya əlamətləri;
- qlikləşmiş hemoqlobin, lipid spektri – risk amillərinə nəzarətin qiymətləndirilməsi;
- kalium, natrium, fosfor, kalsium, hemoqlobin – irəliləmiş mərhələlərdə;
- böyrəklərin USM-i, göstəriş olduqda damarlarının doppleroqrafiyası;
- göz dibinin müayinəsi – diabetik retinopatiya diaqnozu dəstəkləyir.
Differensial diaqnostika digər böyrək xəstəlikləri ilə aparılır: sürətli irəliləmə, sidikdə qan, retinopatiyanın olmaması kimi qeyri-tipik hallarda nefroloq əlavə müayinə, bəzən biopsiya təyin edir.
Ağırlaşmalar
- xroniki böyrək çatışmazlığı – dializ və ya transplantasiya ehtiyacı;
- ürək-damar ağırlaşmaları – miokard infarktı, insult, ürək çatışmazlığı; bu pasiyentlərdə əsas təhlükə məhz onlardır;
- hiperkaliemiya – qanda kaliumun artması və ritm pozuntuları;
- renal anemiya – halsızlıq və nəfəs darlığını artırır;
- sümük-mineral mübadiləsinin pozulması – sümüklərin zəifləməsi, damarlarda kalsium çökməsi;
- maye artıqlığı, ağciyər ödemi;
- bəzi diabet dərmanlarının dəyişdirilməsi və ya dayandırılması ehtiyacı, hipoqlikemiya riski.
Müalicə
Müalicə endokrinoloq və nefroloq tərəfindən birgə aparılır. Məqsəd böyrək funksiyasının itirilməsini ləngitmək, ürək-damar ağırlaşmalarının qarşısını almaq və həyat keyfiyyətini qorumaqdır. Müalicə bir neçə istiqaməti əhatə edir:
- qan şəkərinə nəzarət – fərdi hədəf qlikləşmiş hemoqlobin səviyyəsi; böyrək funksiyası azaldıqca bəzi diabet dərmanları dəyişdirilir;
- SGLT2 inhibitorları – böyrəkləri və ürəyi qoruyur, böyrək funksiyasının itirilməsini ləngidir;
- AÇF inhibitorları və ya angiotenzin reseptor blokatorları – albuminuriyanı azaldır və təzyiqə nəzarət edir; bu iki qrup bir yerdə təyin edilmir;
- qeyri-steroid mineralokortikoid reseptor antaqonistləri – 2-ci tip diabetdə albuminuriya qalarsa, əlavə qoruyucu vasitə;
- GLP-1 reseptor aqonistləri – qan şəkərinə və çəkiyə nəzarət, ürək-damar və böyrək qorunması;
- statinlər – ürək-damar riskinin azaldılması;
- ödemlərdə sidikqovucular;
- irəliləmiş mərhələlərdə – anemiyanın, mineral mübadiləsinin korreksiyası, dializə və ya transplantasiyaya vaxtında hazırlıq.
Bütün dərmanlar və onların kombinasiyası həkim tərəfindən böyrək funksiyası və kalium səviyyəsi nəzərə alınaraq seçilir; müalicəyə başlandıqdan sonra analizlər təkrarlanır.
Pasiyentin özünün edə biləcəkləri: qan şəkərini və təzyiqi evdə ölçüb qeyd etmək, duzu məhdudlaşdırmaq, siqaretdən imtina etmək, müntəzəm hərəkət etmək. Dərmanları özbaşına dayandırmaq, ağrıkəsiciləri uzun müddət qəbul etmək, «böyrək üçün» bitki çayları və qida əlavələrini həkimlə razılaşdırmadan istifadə etmək olmaz.
Profilaktika
- qan şəkərinə və arterial təzyiqə yaxşı nəzarət;
- sidikdə albuminin və qanda kreatininin hər il yoxlanılması – 2-ci tip diabetdə diaqnoz qoyulandan, 1-ci tip diabetdə isə bir neçə il sonra başlayaraq;
- siqaretdən imtina;
- duzun məhdudlaşdırılması, tərəvəzlə zəngin balanslı qidalanma;
- normal çəki və müntəzəm fiziki aktivlik;
- böyrəklərə zərərli ağrıkəsicilərin özbaşına uzunmüddətli qəbulundan qaçmaq;
- diabetin digər ağırlaşmalarının – retinopatiya, neyropatiya – müntəzəm yoxlanılması, çünki onlar böyrəklərin də risk altında olduğunu göstərir;
- xəstəlik günlərində (qusma, ishal, yüksək hərarət) hansı dərmanları müvəqqəti dayandırmaq lazım olduğunu həkimlə əvvəlcədən müzakirə etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
Diabetli pasiyentləri endokrinoloq və ya ailə həkimi müşahidə edir. Albuminuriya artdıqda və ya böyrək funksiyası azaldıqda nefroloqun məsləhəti lazımdır.
Yadda saxla!
Diabetik nefropatiya uzun illər «səssiz» gedir – onu yalnız analiz aşkar edir. İldə bir dəfə sidikdə albumin və qanda kreatinin yoxlanılması böyrəkləri vaxtında qorumağa imkan verir.
- Diabetiniz varsa, böyrək analizlərini müntəzəm verin.
- Qan şəkəri və təzyiq hədəfdə olduqca böyrəklər daha uzun qorunur.
- Ağrıkəsici və digər dərmanları həkimlə razılaşdırmadan qəbul etməyin.
- Ödemlər, nəfəs darlığı, sidiyin kəskin azalması olarsa, həkimə təcili müraciət edin.
Suallar və cavablar
Erkən mərhələdə albuminuriya müalicə ilə azala, hətta normallaşa bilər. Sonrakı mərhələlərdə məqsəd böyrək funksiyasının itirilməsini ləngitmək və ağırlaşmaların qarşısını almaqdır. Müntəzəm müalicə ilə bir çox pasiyent dializ ehtiyacı olmadan yaşayır.
Zülaldan tam imtina zərərlidir. Həkim adətən mötədil zülal miqdarı tövsiyə edir. Pəhrizin xüsusiyyətləri böyrək funksiyasından asılıdır və dietoloq və ya nefroloqla müzakirə olunmalıdır.
Bu preparatlar böyrəkləri və ürəyi qoruduğu üçün geniş tövsiyə olunur. Onlar cinsiyyət orqanlarının göbələk infeksiyası riskini artıra bilər, ağır xəstəlik, susuzlaşma və planlı əməliyyatdan əvvəl isə müvəqqəti dayandırılır. Qəbul fonunda ürəkbulanma, qusma, qarın ağrısı və güclü halsızlıq yaranarsa, təcili həkimə müraciət etmək lazımdır.
Böyrək funksiyası kəskin azaldıqda və orqanizmdə toksinlər, maye və kalium toplandıqda dializ və ya böyrək transplantasiyası müzakirə olunur. Hazırlıq əvvəlcədən, nefroloqun nəzarəti ilə planlaşdırılır.
Normal nəticə yaxşı əlamətdir, lakin diabet davam etdikcə risk qalır. Ona görə sidikdə albumin və qanda kreatinin hər il yoxlanılmalı, qan şəkəri və təzyiq nəzarətdə saxlanmalıdır.
Bir çox qadın uğurla hamiləlik keçirir, lakin risk yüksəkdir və hamiləlik əvvəlcədən planlaşdırılmalıdır. Bəzi təzyiq və böyrək qoruyucu dərmanlar hamiləlikdə qəbul edilmir, ona görə onların dəyişdirilməsini endokrinoloq, nefroloq və ginekoloq birgə həll edir.
Mövzu üzrə məqalələr
Polikistik yumurtalıq sindromu: aybaşıdan hamiləlik planına qədər
PCOS adı ilə tanınan sindrom yalnız yumurtalıqlarla bağlı deyil. Aybaşı, dəri əlamətləri, maddələr mübadiləsi və hamiləlik planı birlikdə…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya / Endokrinologiya / Reproduktologiya
Hamiləlikdə şəkər yükləmə testi: necə hazırlaşmalı?
Qlükoza tolerantlıq testi hamiləlikdə şəkər mübadiləsini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Hazırlıq, məhlul və qan götürmə vaxtı protokola görə…
İstiqamət: Ginekologiya / Endokrinologiya
Qalxanabənzər vəz və hamiləlik: TSH nəticəsini necə qiymətləndirməli?
Qalxanabənzər vəzin hormonları ana və dölün sağlamlığı üçün əhəmiyyətlidir. Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər analizlərə təsir etdiyindən TSH və sərbəst…
İstiqamət: Endokrinologiya / Ginekologiya
Bariatriya və arıqlamaq üçün müasir preparatlar
Piylənmə bütün dünyanın probleminə çevrilmişdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatlarına görə, bir milyarddan çox insanın artıq çəkisi var və…
İstiqamət: Bariatrik cərrahiyyə / Endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
