Postkovid sindromu COVID-19 keçirildikdən sonra həftələr və aylarla davam edən və ya yeni yaranan əlamətlərin məcmusudur: yorğunluq, nəfəs darlığı, yaddaş və diqqətin pozulması və digərləri. Əksər insanlarda əlamətlər tədricən azalır, reabilitasiya bərpanı sürətləndirir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Uzunmüddətli COVID
- COVID-19-dan sonrakı vəziyyət
Xəstəlik haqqında
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) tərifinə görə, postkovid vəziyyəti ehtimal olunan və ya təsdiqlənmiş infeksiyadan adətən üç ay sonra mövcud olan, ən azı iki ay davam edən və başqa diaqnozla izah olunmayan əlamətlərdir. Əlamətlər kəskin xəstəlikdən sonra davam edə və ya sağalmadan sonra yenidən yarana bilər.
Sindrom həm ağır, həm də yüngül keçirilmiş infeksiyadan sonra yarana bilər. Əlamətlər dalğavari olur: yaxşılaşma dövrləri pisləşmə ilə əvəzlənir, fiziki və ya zehni yükdən sonra vəziyyət güclənə bilər. Onun mexanizmləri hələ öyrənilir: davam edən iltihab, immun sistemin pozuntuları, xırda damarların və sinir sisteminin zədələnməsi müzakirə olunur.
Postkovid sindromu insanın iş qabiliyyətinə, təhsilinə və gündəlik həyatına ciddi təsir göstərə bilər. Buna baxmayaraq, əksər pasiyentlərdə vəziyyət zaman keçdikcə yaxşılaşır, düzgün rejim və reabilitasiya isə bu prosesi dəstəkləyir. Vacib olan, şikayətləri «sadəcə yorğunluq» saymayıb həkimə müraciət etmək və ciddi xəstəlikləri istisna etməkdir.
Səbəbləri
Postkovid sindromunun dəqiq səbəbi tam aydın deyil. Ehtimal olunan mexanizmlər virusun və ya onun hissəciklərinin orqanizmdə uzun müddət qalması, immun sistemin həddindən artıq və ya yanlış reaksiyası, xırda damarlarda qan dövranının pozulması və avtonom sinir sisteminin zədələnməsidir. Riski artıran amillər:
- İnfeksiyanın ağır gedişi – stasionarda, xüsusən intensiv terapiya şöbəsində müalicə.
- Qadın cinsi və orta yaş – postkovid əlamətləri bu qrupda daha tez-tez qeydə alınır.
- Xroniki xəstəliklər – piylənmə, şəkərli diabet, bronxial astma və digər ağciyər xəstəlikləri.
- Peyvənd olunmamaq – peyvənd olunmuş insanlarda risk aşağıdır.
- Təkrar infeksiyalar – hər yeni xəstələnmə postkovid ehtimalını yenidən yaradır.
- Kəskin dövrdə çoxsaylı əlamətlər – xəstəliyin əvvəlində əlamətlər nə qədər çox olubsa, uzunmüddətli gedişin ehtimalı bir o qədər yüksəkdir.
- Erkən dövrdə həddindən artıq yük – tam sağalmadan ağır fiziki və zehni işə qayıtmaq əlamətləri gücləndirə bilər.
Klinik mənzərə
Postkovid sindromunun təzahürləri çox müxtəlifdir və eyni insanda bir neçə orqan sisteminə aid ola bilər. Ən tez-tez rast gəlinən əlamətlər:
- davamlı yorğunluq – yüngül fiziki və ya zehni yükdən sonra halsızlığın kəskin güclənməsi, çox vaxt bir-iki gün sonra (yükdən sonrakı halsızlıq);
- nəfəs darlığı, öskürək, döş qəfəsində sıxılma hissi;
- yaddaş və diqqətin pozulması («beyin dumanı»), söz tapmaqda çətinlik;
- baş ağrısı, başgicəllənmə;
- ürəkdöyünmə, ayağa qalxanda nəbzin sürətlənməsi;
- yuxu pozuntuları, narahatlıq, depressiya;
- əzələ və oynaq ağrıları;
- iy və dad hissinin pozulması – azalması və ya təhrif olunması;
- saç tökülməsi, gizildəmə hissi, həzm pozuntuları.
Uşaqlarda postkovid sindromu böyüklərə nisbətən daha az rast gəlinir və çox vaxt yorğunluq, baş ağrısı, məktəb fəaliyyətinin pisləşməsi ilə özünü göstərir. COVID-19-dan bir neçə həftə sonra uşaqda yüksək hərarət, səpgi, qarın ağrısı, gözlərin qızarması yaranırsa, bu, uşaqlarda multisistem iltihabi sindromun əlaməti ola bilər və təcili müayinə tələb edir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər qəfil nəfəs darlığı, döş qəfəsində ağrı, bir ayağın şişməsi və ağrısı, huşun itməsi, nitqin və ya ətrafların hərəkətinin pozulması yaranıbsa – bu hallarda 103-ə zəng edin. Ümidsizlik, özünə zərər vermək və ya intihar barədə fikirlər yaranarsa, dərhal 103-ə zəng edin və ya yaxınlarınızdan kömək istəyin.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Postkovid sindromu istisna diaqnozudur: oxşar əlamətlər verən digər vəziyyətlər – anemiya, qalxanabənzər vəzin xəstəlikləri, diabet, ürək və ağciyər xəstəlikləri, depressiya – yoxlanılmalıdır. Həkim keçirilmiş infeksiyanın gedişini, əlamətlərin başlama vaxtını və onların gündəlik fəaliyyətə təsirini soruşur, ümumi müayinə aparır.
- Laborator müayinələr – qanın ümumi analizi, iltihab göstəriciləri, qan şəkəri, qalxanabənzər vəzin hormonları, dəmir və B12 vitamini; yorğunluğun digər səbəblərini aşkar edir.
- Pulsoksimetriya – qanda oksigenin səviyyəsi, həmçinin yük zamanı onun dəyişməsi.
- Döş qəfəsinin rentgeni və ya KT-si, spirometriya – ağciyər toxumasının və tənəffüs funksiyasının qiymətləndirilməsi.
- EKQ, exokardioqrafiya, Holter monitorinqi – ürəkdöyünmə, döş ağrısı və ritm pozuntusu şikayətlərində.
- Ortostatik sınaq – ayağa qalxanda nəbzin həddindən artıq artmasını (postural ortostatik taxikardiya sindromunu) aşkar edir.
- D-dimer və damarların USM-i – tromboz şübhəsində.
- Koqnitiv və psixoloji qiymətləndirmə – yaddaş, diqqət, narahatlıq və depressiyanın dərəcəsi.
Müayinələrin həcmi şikayətlərə görə fərdi seçilir: hər pasiyentə bütün müayinələr lazım deyil. Normal nəticələr şikayətlərin real olmadığı anlamına gəlmir – onlar ciddi xəstəlikləri istisna etməyə kömək edir.
Xidmətlər
- Klinik qan analizi: ümumi analiz, leykosit formulu, EÇS (ÜQA, LF, EÇS) qan yaxmasının məcburi əl mikroskopiyası ilə
- S-reaktiv zülal (SRZ)
- D-dimer (D-dimer)
- Pulsoksimetriya
- Ağciyərlərin KT-si
- Spirometriya
- EKQ – Elektrokardioqrafiya
- Ürəyin USM-i / Exokardioqrafiya (EXOKQ)
- Ortostatik sınaq
- Terapevtik check-up
Ağırlaşmalar
- iş və təhsil qabiliyyətinin uzunmüddətli azalması;
- postural ortostatik taxikardiya sindromu;
- depressiya və narahatlıq pozuntuları;
- ağciyər fibrozu – ağır pnevmoniyadan sonra;
- infeksiyadan sonrakı aylarda tromboz və ürək-damar hadisələri riskinin müvəqqəti artması;
- yeni diabetin aşkarlanması və ya mövcud xroniki xəstəliklərin ağırlaşması;
- uzunmüddətli iy hissi pozuntusu – qidanın xarab olduğunu və ya qaz sızmasını hiss etməmək təhlükəsi;
- sosial təcrid, ailə və iş münasibətlərində çətinliklər.
Müalicə
Postkovid sindromunun spesifik müalicəsi hələ yoxdur; yardım əlamətlərə yönəlmiş və fərdi olur. Məqsəd funksiyaların tədricən bərpası və həyat keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasıdır.
- Aktivliyin dozalanması (peysinq) – enerjinin gün ərzində bölüşdürülməsi, ağır işlərin hissələrə ayrılması, yükdən sonra əlamətlərin kəskinləşməsinin qarşısının alınması. Yükdən sonrakı halsızlıq varsa, sərt şəkildə artırılan məşq proqramları tövsiyə olunmur.
- Tənəffüs reabilitasiyası – nəfəs məşqləri, mərhələli fiziki reabilitasiya mütəxəssis nəzarəti ilə.
- Koqnitiv reabilitasiya – diqqət və yaddaş məşqləri, gündəlik işlərin planlaşdırılması.
- Yuxu pozuntularının, narahatlığın və depressiyanın müalicəsi – psixoterapiya, lazım olduqda həkimin seçdiyi dərman qrupları.
- Simptomatik müalicə – ürək ritmi pozuntularında nəbzi tənzimləyən preparatlar, ortostatik dözümsüzlükdə maye və duz rejimi, kompressiya corabları, ağrı və baş ağrısının müalicəsi.
- İy hissinin bərpası – iy hissi pozulduqda müntəzəm iy məşqləri.
- Müşayiət edən xəstəliklərin nəzarəti – diabet, hipertenziya, astma.
- Psixoloji dəstək – xəstəliyə uyğunlaşma, yaxınların və işəgötürənin məlumatlandırılması.
Effektivliyi sübut olunmamış «immunitet artıran» vasitələrdən, antibiotiklərin, hormonların və qan durulducuların özbaşına qəbulundan çəkinmək lazımdır – onlar fayda verməyib ciddi yan təsirlərə səbəb ola bilər.
Reabilitasiya
- terapevt, pulmonoloq, kardioloq, nevroloq, reabilitoloq və psixoloqun birgə işi;
- gündəlik rejim, kifayət qədər yuxu, balanslaşdırılmış qidalanma və maye qəbulu;
- işə və təhsilə tədricən, mərhələli qayıdış;
- əlamətlərin və aktivliyin gündəliyinin aparılması – vəziyyəti pisləşdirən amilləri müəyyən etməyə kömək edir.
Profilaktika
- COVID-19-a qarşı peyvənd – ağır gediş və postkovid riskini azaldır.
- İnfeksiyadan qorunma tədbirləri: əl gigiyenası, xəstə insanlarla sıx təmasdan çəkinmək, epidemiya dövründə qapalı və sıx yerlərdə ehtiyat.
- Xəstəlik zamanı istirahət, erkən dövrdə ağır fiziki və zehni yüklərdən çəkinmək.
- Sağalmadan sonra fiziki aktivliyi tədricən artırmaq.
- Xroniki xəstəliklərin yaxşı nəzarəti, normal bədən çəkisi.
- Siqaretdən imtina.
- Kəskin xəstəlik zamanı vəziyyət pisləşərsə, vaxtında həkimə müraciət etmək və həkim tövsiyələrinə əməl etmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
İlk növbədə terapevtə və ya ailə həkiminə müraciət etmək lazımdır. Əlamətlərdən asılı olaraq pulmonoloq, kardioloq, nevroloq, psixiatr və reabilitoloq cəlb olunur.
Yadda saxla!
Postkovid sindromu real vəziyyətdir və onunla bağlı şikayətlər ciddi qəbul edilməlidir.
- Əlamətlər həftələrlə keçmirsə, terapevtə müraciət edin – digər səbəblər istisna edilməlidir.
- Qəfil nəfəs darlığı, döş ağrısı, ayağın şişməsi və ya huşun itməsi zamanı 103-ə zəng edin.
- Fiziki yükü tədricən artırın – «özünü məcbur etmək» vəziyyəti pisləşdirə bilər.
- Əksər insanlarda vəziyyət zaman keçdikcə yaxşılaşır – səbr və rejim vacibdir.
Əlaqəli Xəstəliklər
Faydalı Məqalələr
Yüksək intensivlikli Super Inductive System maqnitoterapiya aparatında pnevmoniyadan sonra tənəffüs reabilitasiyası
Pnevmoniya ağciyərlərdə iltihabi proseslə xarakterizə olunan və insanın bütün tənəffüs sisteminə təsir edən kəskin xəstəlikdir. Pnevmoniya infeksiya nəticəsində…
İstiqamət: Fizioterapiya / Pulmonologiya
Suallar və cavablar
Müddət fərdidir: əksər insanlarda əlamətlər bir neçə ay ərzində tədricən azalır, bəzilərində isə daha uzun davam edir. Reabilitasiya və rejimə əməl bərpanı sürətləndirir.
Bəli. Postkovid sindromu yüngül və hətta əlamətsiz keçirilmiş infeksiyadan sonra da yarana bilər, baxmayaraq ki, ağır gedişdən sonra risk daha yüksəkdir.
Fiziki aktivlik vacibdir, lakin tədricən və özünü hiss etməyə görə artırılmalıdır. Yükdən sonra halsızlıq kəskin güclənirsə, yük azaldılmalıdır. Ürəkdöyünmə və ya döş ağrısı olduqda əvvəlcə kardioloji müayinə lazımdır.
Xeyr. Postkovid sindromu keçirilmiş infeksiyanın nəticəsidir və əlamətlərin davam etməsi insanın başqalarına yoluxdurduğu anlamına gəlmir. Yoluxuculuq kəskin infeksiya dövrü ilə bağlıdır.
Əksər insanlarda iy və dad hissi bir neçə həftə və ya ay ərzində tədricən bərpa olunur. Müntəzəm iy məşqləri bərpaya kömək edə bilər. Pozuntu uzun müddət davam edirsə, otorinolarinqoloqa müraciət etmək lazımdır.
Postkovid sindromu adətən peyvəndə əks-göstəriş deyil, peyvənd isə təkrar infeksiyanın ağır keçmə riskini azaldır. Peyvəndin vaxtı barədə qərarı vəziyyətinizi bilən həkim verir.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Yaz ovqatsızlığı və avitaminozla mübarizə aparırıq
Uzun müddət gözlədiyimiz yaz gəldi. Onu çoxdan gözləyirdik, günəş, yaxşı əhval-ruhiyyə və yaxşı özünühissetmə çatışmırdı. Qış ərzində bir…
İstiqamət: Terapiya
Bronxoskopiya (FBS)
Bronxoskopiya (fibrobronxoskopiya, FBS) – yuxarı və aşağı tənəffüs yollarının vəziyyətini vizual olaraq qiymətləndirməyə, həmçinin müalicəvi manipulyasiyalar aparmağa imkan…
İstiqamət: Pulmonologiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
