Yuxusuzluq təkcə yuxuya getməkdə çətinlik demək deyil, o həm də gecə tez-tez oyanma, yuxunun qısa müddətli olması və keyfiyyətinin aşağı olması ilə özünü göstərən yuxu pozğunluğudur. Bu səhifədə yuxusuzluğun səbəbləri, növləri, diaqnostikası, müalicəsi və mümkün ağırlaşmaları, əlaqəli xəstəliklər, hansı həkimə müraciət etmək lazım olduğu və mütəxəssis rəyi barədə məlumat toplanıb.
İxtisas: Kardioloq Nevroloq Otolarinqoloq Psixoterapevt Qastroenteroloq Somnoloq
Yayımlanma tarixi: Yenilənmə tarixi:
Yuxusuzluq təkcə yuxuya getməkdə çətinlik demək deyil, o həm də gecə tez-tez oyanma, yuxunun qısa müddətli olması və keyfiyyətinin aşağı olması ilə özünü göstərən yuxu pozğunluğudur. Bu cür hallar tək-tək baş verdikdə orqanizmə zərər vermir, lakin yuxu problemləri uzun müddət davam etdikdə sağlamlıq vəziyyətinə təsir edir və həyat keyfiyyətini pisləşdirir.
Növləri
Mütəxəssislər yuxusuzluğun 2 əsas növünü ayırd edir.
- Birincili. Yuxu problemləri somatik və ya psixi sağlamlığın pozulması ilə bağlı deyil.
- İkincili. İnsomniya orqanizmdə gedən patoloji proseslər və ya bəzi dərmanların, alkoqolun nəzarətsiz qəbulu fonunda yaranır.
Patoloji vəziyyətin gedişatından asılı olaraq yuxusuzluğun bir neçə növü ayırd edilir.
- Kəskin (qısamüddətli). Bir həftədən bir aya qədər davam edir. Pozğunluqlar güclü yorğunluq və ya stress fonunda yaranır. Bu insomniya növünə uzun müddət yuxuda qalmaqda və ya yuxuya getməkdə çətinlik işarədir.
- Keçici (tranzitor). Yeddi günə qədər saxlanılır. Əsas provokasiyaedici amillər depressiya, saat qurşaqlarının dəyişməsi, yuxu şəraitinin dəyişməsi, yüngül özünüpishiss pozğunluğu və s. Ola bilər. Keçici formanın nəticələri psixomotor pozğunluqlar və gündüz daimi yuxululuqdur.
- Xroniki. Bir aydan çox davam edir. Daimi yorğunluq, uzun sürən stress, ciddi somatik xəstəliklər, psixi pozğunluqlar və s. Fonunda inkişaf edir. Ən çox normal fizioloji funksiyaları tənzimləyən zülal molekulları olan sitokinlərin səviyyəsində dəyişiklikləri və ya artmış stress hormonları olan insanlar xroniki yuxusuzluğa məruz qalır.
İnsomniyaya səbəb olan amildən asılı olaraq patoloji vəziyyətin bir neçə forması ayırd edilir.
- Medikamentoz: bəzi dərmanların nəzarətsiz qəbulu fonunda inkişaf edir.
- Adaptasion: ifadəli sinir və psixoemosional gərginlik və ya stress təsiri ilə yaranır.
- Davranış: adətən kiçik uşaqlarda sağlam olmayan vərdişlərin — məsələn, yalnız araba içində və ya butulka ilə yatma — formalaşması səbəbindən yaranır.
- Psixofizioloji: yuxusuzluğun yaranmasından qorxu səbəbindən inkişaf edir. Bu formada xəstədə axşam saatlarında narahatlıq vəziyyəti yaranır.
- Yalançı insomniya: insan asanlıqla və tez yuxuya gedir, kifayət qədər müddət oyanmadan yatır, lakin buna baxmayaraq özünü kifayət qədər yatmamış hiss edir.
- İdiopatik: provokasiyaedici səbəb olmadan yaranır.
İnsomniya simptomlarının yaranma vaxtına görə pozğunluğun 3 növü ayırd edilir.
- Presomnik. Yuxuya getmə prosesinin pozulması. İnsan yatmaq istəyir, uzanır, lakin yuxuya gedə bilmir. Yuxuya getmə dövrü 15 dəqiqədən bir neçə saata qədər davam edir, bəzən isə bu formalı pozğunluğu olan insanlar bütün gecəni yatmır.
- İntrasomnik. Tez-tez və ya tək-tək oyanmalarla fasiləli yuxu, oyandıqdan sonra yenidən yuxuya getməkdə çətinliklər yaranır.
- Postsomnik. Asan yuxuya getmə, tam dərin yuxu, lakin oyanmaqda çətinlik. Bu tip pozğunluğu olan insanlar öz vəziyyətlərini “yataqdan qalxmağa taqətim yoxdur”, “gözlərim açılmır” və s. Kimi təsvir edirlər.
Səbəbləri
Yuxuya getmə prosesinin və yuxu keyfiyyətinin pozulmasının ən çox rast gəlinən səbəblərindən biri stressdir. Bundan əlavə, yuxusuzluğun səbəbləri arasında aşağıdakılar qeyd olunur:
- Stress;
- Xroniki yorğunluq sindromu;
- Qeyri-standart iş qrafiki (gecə saatlarında);
- Səyahət zamanı saat qurşaqlarının dəyişməsi;
- Tonik içkilərin həddən artıq istifadəsi;
- Bəzi dərmanların yan təsiri;
- Qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətinin pozulması;
- Ağrı sindromu;
- Psixi pozğunluqlar;
- Orqanizmin intoksikasiyası;
- Kəllədaxili təzyiqin pozulmaları;
- Sinir sisteminin fərdi xüsusiyyətləri;
- B qrupu vitaminlərinin çatışmazlığı.
Diaqnostika
İlkin qəbulda mütəxəssis xəstədən ətraflı sorğu aparır. Onun üçün əsas əlamətləri, onların yaranma tezliyini, davametmə müddətini və yuxu pozğunluğunun inkişaf tarixçəsini bilmək vacibdir. Toplanmış məlumatlar əsasında xəstəyə ilkin diaqnoz qoyulur və əlavə müayinələr təyin edilir. Əgər insomniya başqa xəstəliyin nəticəsi kimi yaranıbsa, diaqnostikaya dar ixtisaslı həkimlər cəlb olunur. Yuxusuzluğa səbəb olan amilləri müəyyənləşdirmək üçün diaqnostik axtarış tədbirlərinə laborator və instrumental müayinələr daxildir.
- Əsas xəstəlikdən asılı olaraq sidik və qan analizləri.
- Polisomnoqrafiya. Yuxunun tam mənzərəsini əldə etməyə, onun mərhələlərinin müddətini müəyyən etməyə, yatan xəstənin fizioloji göstəricilərini və bütün orqanizmin işini qiymətləndirməyə imkan verən kompüter müayinəsi.
- Video-EEQ (elektroensefaloqrafiya). Gecə istirahəti zamanı baş beynin biopotensiallarını müəyyən etmək üçün istifadə edilən informativ müayinə. Yatmazdan əvvəl xəstənin dərisinə elektrodlar bərkidilir. Onlar həssas gücləndirici vasitəsilə neyronların elektrik fəallığını qeyd edir.
- EKQ. Elektrokardioqrafiya insomniyanın yaranmasına səbəb olan ürək patologiyalarını aşkar etmək üçün təyin edilir. Prosedur ürək-damar xəstəliklərinin ən erkən mərhələlərində belə effektivdir.
- EKQ-nin Holter monitorinqi. Gecə saatlarında ürəyin işindəki dəyişiklikləri aşkar etməyə kömək edir.
- Baş beynin KT və ya MRT-si. Maqnit-rezonans tomoqrafiyası qabığın fəallıq dərəcəsini qiymətləndirməyə və yuxusuzluğa səbəb ola biləcək dəyişiklikləri erkən mərhələdə aşkar etməyə kömək edir.
Zəruri hallarda digər müayinələr də təyin edilə bilər.
Müalicə
Yuxusuzluq əlamətləri yarandıqda mütəxəssisin nəzarəti altında mümkün qədər tez peşəkar müalicəyə başlamaq lazımdır. İnsomniyanı aradan qaldırmaq üçün geniş tədbirlər kompleksi tətbiq edilir.
- Yuxu pozğunluğuna səbəb olan əsas xəstəliyin müalicəsi üçün mütəxəssisin təyin etdiyi dərman preparatlarının qəbulu.
- Yuxusuzluq əlamətlərinin yuxu dərmanları ilə aradan qaldırılması (bu dərmanlar yalnız həkimin təyinatı ilə və onun nəzarəti altında qısa müddətə qəbul edilir ki, bu da dərmanların ciddi yan təsirlərindən qaçmağa imkan verir).
- Yuxu pozğunluğuna səbəb olan problemi tapmaq və ondan qurtulmaq üçün psixoterapevtlə fərdi məşğələlər.
- Fizioterapevtik prosedurlar.
- Hirudoterapiya (zəlilə müalicə).
- Fitoterapiya.
- İynə-refleksoterapiya.
Yuxusuzluğun müalicə kursuna mütləq qidalanma rasionunun korreksiyası, kifayət qədər fiziki aktivlik və açıq havada gəzintilər daxildir. Həyat tərzinin dəyişdirilməsi planını həkim xəstə ilə birlikdə tərtib edir.
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
Ağırlaşmalar
Bir çox insan gecə yuxusunun pozulmasını ciddi problem kimi qəbul etmir. Lakin onun xroniki çatışmazlığı çox təhlükəlidir. Natamam gecə istirahəti çoxlu sayda patoloji dəyişikliyi işə salır. Yuxusuzluğun ən təhlükəli nəticələrinə aiddir:
- Immunitetin əhəmiyyətli dərəcədə zəifləməsi;
- Bədən çəkisinin artması;
- Sinir sisteminin tükənməsi;
- Narahatlıq pozğunluqları və depressiyanın inkişafı;
- Libidonun nəzərəçarpacaq dərəcədə azalması.
Bundan əlavə, gündüz güclü yuxululuq hiss edən insan asanlıqla sağlamlıq üçün təhlükəli vəziyyətə düşə, digər insanlara istəmədən zərər verə bilər (məsələn, avtomobil idarə edərkən).
Hansı həkimə müraciət etməli
Gecə yuxusunun pozulması zamanı ilk növbədə terapevtə (uşaqda problem yarandıqda pediatra) və ya ümumi təcrübə həkiminə müraciət edilir. Bu ixtisasların həkimləri yuxusuzluğun mümkün səbəblərini və onun inkişafına təkan verə biləcək müşayiətedici xəstəlikləri aşkar etməyə imkan verən ilkin diaqnostika aparır. İnsomniya probleminin həlli ilə bir neçə ixtisasın həkimləri məşğul ola bilər.
Somnoloq, nevroloq, psixoterapevt, otolarinqoloq (LOR), kardioloq, qastroenteroloq.
Yadda saxla!
Xroniki yuxusuzluq müxtəlif sosial qrup və yaş kateqoriyalarından olan insanlarda yaranan ciddi problemdir. Yuxu çatışmazlığı insanın gündüz özünü necə hiss etməsinə mənfi təsir göstərir. İnsomniyadan əziyyət çəkən insanlar artıq səhər saatlarında yorğunluq, əsəbilik və zəiflik hiss edir. Artan yuxululuq iş qabiliyyətinin azalmasına, düşünmə proseslərinin və diqqətin cəmlənməsinin pisləşməsinə səbəb olur. Yuxusuzluq müalicə edilmirsə, o, psixi pozğunluqlar, uzunmüddətli depressiya, piylənmə və s. Daxil olmaqla ciddi problemlərin inkişafına gətirib çıxarır. Depressiya əlamətləri yarandıqda bütün bunlardan yalnız həkimə müraciət etməklə qaçmaq olar. Mütəxəssis diaqnostika aparacaq, insomniyaya səbəb olan həqiqi amili müəyyən edəcək və klinik hala uyğun fərdi müalicə təyin edəcək. Yuxusuzluğun profilaktikasını da unutmaq olmaz. Bu, çətinlik yaratmır. Orqanizmdəki patoloji proseslərlə bağlı olmayan yuxu pozğunluqlarının qarşısını bir neçə sadə qaydaya əməl etməklə almaq olar:
- Gecə həddən artıq yeməmək və ac yatmamaq;
- Yatmazdan 2 saat əvvəl qadjetlərdən istifadə etməmək və televizor/kompüteri söndürmək;
- Saat 23:00-dan gec olmayaraq yatmaq.
Suallar və cavablar
Xeyr. Yuxu dərmanları ilə özözünə müalicə qəti qadağandır. Bu qrup dərmanlar, hətta reseptsiz satılanlar da, asılılığa səbəb olur, uzunmüddətli nəzarətsiz qəbul zamanı isə insanın idrak funksiyalarını zəiflədir.
Gecə yarısından bir saat əvvəl yatmaq, saat 9:00-dan gec olmayaraq isə oyanmaq lazımdır. Bu zaman aralığı tam yuxu üçün ideal sayılır. Məhz bu saatlarda güc daha tez bərpa olunur.
