Xroniki yorğunluq sindromu istirahətlə keçməyən, ən azı altı ay davam edən ağır yorğunluq və fiziki və ya zehni yükdən sonra vəziyyətin pisləşməsi ilə gedən xəstəlikdir. Diaqnoz digər səbəblər istisna edildikdən sonra qoyulur, müalicə əlamətlərin idarə olunmasına yönəlir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Mialgik ensefalomielit (ME)
- ME/XYS
- XYS
- sistemli yükə dözümsüzlük xəstəliyi
- postviral yorğunluq sindromu
Xəstəlik haqqında
Xroniki yorğunluq sindromu (mialgik ensefalomielit) uzunmüddətli, bir neçə orqan sistemini əhatə edən xəstəlikdir. O, adi yorğunluqdan fərqlənir: halsızlıq yuxu və istirahətlə keçmir, insanın əvvəlki iş, təhsil və sosial fəaliyyətini əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırır. Xəstəliyin əsas əlaməti yükdən sonrakı halsızlıqdır: hətta kiçik fiziki, zehni və ya emosional yük bir neçə saat, bəzən bir-iki gün sonra vəziyyətin kəskin pisləşməsinə səbəb olur və bu pisləşmə günlərlə, hətta həftələrlə davam edə bilər.
Xəstəlik istənilən yaşda, o cümlədən uşaq və yeniyetmələrdə rast gəlinir, lakin daha çox gənc və orta yaşlı qadınlarda başlayır. Çox vaxt infeksiyadan sonra yaranır. Onun mexanizmləri – immun sistemin, sinir sisteminin, vegetativ tənzimləmənin və hüceyrələrdə enerji mübadiləsinin pozuntuları – hələ öyrənilir. Bu, psixoloji «tənbəllik» və ya «xəyali» xəstəlik deyil. Ağırlıq dərəcəsi müxtəlifdir: bəzi insanlar işləməyə davam edir, ağır hallarda isə insan uzun müddət evdən çıxa bilmir və ya yataq rejimində qalır.
Səbəbləri
Xəstəliyin dəqiq səbəbi məlum deyil. Güman edilir ki, irsi meyli olan insanda müəyyən amillər orqanizmin tənzimləmə sistemlərində uzunmüddətli pozuntuya yol açır. Xəstəliyin başlanğıcı ilə əlaqələndirilən amillər:
- virus infeksiyaları – Epşteyn-Barr virusu (infeksion mononukleoz), COVID-19, qrip və digər infeksiyalar; bir çox pasiyent xəstəliyin «keçməyən soyuqdəymə» kimi başladığını xatırlayır;
- ağır fiziki və ya emosional stress – əməliyyat, travma, ağır həyat hadisələri bəzən xəstəliyin başlanğıcından əvvəl olur;
- irsi meyl – xəstəlik bəzi ailələrdə daha tez-tez rast gəlinir;
- immun sistemin pozuntuları – bəzi pasiyentlərdə immun hüceyrələrin funksiyasında dəyişikliklər aşkarlanır;
- vegetativ sinir sisteminin və hormonal tənzimləmənin pozuntuları – təzyiqin və nəbzin bədən vəziyyətinə uyğunlaşmasının pozulması, stress hormonlarının gündəlik ritminin dəyişməsi;
- cins və yaş – qadınlar kişilərdən daha çox xəstələnir, xəstəlik adətən gənc və orta yaşda başlayır.
Bu amillərin heç biri təkbaşına xəstəliyi izah etmir: eyni infeksiyanı keçirən insanların əksəriyyəti tam sağalır.
Ağırlıq dərəcələri
- yüngül – insan özünə qulluq edir və işləməyə davam edə bilir, lakin bunun üçün digər fəaliyyətlərdən, məsələn, sosial həyatdan və hobbilərdən imtina etməli olur;
- orta – hərəkət aktivliyi xeyli azalır, iş və təhsil çox vaxt dayandırılır və ya qısaldılır, gündüz istirahətə ehtiyac yaranır;
- ağır – insan əsasən evdə qalır, gündəlik özünə qulluq belə vəziyyəti pisləşdirə bilər, işığa və səsə həssaslıq güclənir;
- çox ağır – insan gün ərzində əsasən yataqda qalır və gündəlik qulluqda başqalarının köməyinə ehtiyac duyur.
Ağırlıq dərəcəsi zamanla dəyişə bilər, ona görə müalicə və gündəlik rejim planı dövri olaraq yenidən qiymətləndirilir.
Klinik mənzərə
Əlamətlər adətən dalğavari olur: nisbətən yaxşı dövrlər pisləşmə dövrləri ilə növbələşir. Əsas əlamətlər:
- davamlı, güclü yorğunluq – istirahətdən sonra keçmir və əvvəlki aktivliyi əhəmiyyətli dərəcədə azaldır;
- yükdən sonrakı halsızlıq – əlamətlərin gecikmiş və uzun sürən pisləşməsi;
- dincəltməyən yuxu – uzun yatdıqdan sonra da insan özünü yorğun hiss edir; yuxusuzluq və ya əksinə, həddindən artıq yuxululuq;
- zehni çətinliklər – diqqətin, yaddaşın, düşünmə sürətinin zəifləməsi, söz tapmaqda çətinlik («beyin dumanı»);
- ortostatik dözümsüzlük – ayaq üstə durarkən başgicəllənmə, ürəkdöyünmə, zəiflik, uzandıqda yüngülləşmə;
- əzələ və oynaq ağrıları, baş ağrısı;
- boğaz ağrısı, boyun və qoltuqaltı limfa düyünlərinin həssaslığı;
- işığa, səsə, iylərə, bəzi qidalara və dərmanlara həssaslıq;
- bədən temperaturunun tənzimlənməsinin pozulması – üşümə, tərləmə.
Uşaq və yeniyetmələrdə xəstəlik tez-tez məktəbə davamiyyətin kəskin azalması, baş və qarın ağrıları, yuxu ritminin pozulması ilə özünü göstərir.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər yorğunluqla yanaşı səbəbsiz arıqlama, uzun sürən yüksək hərarət, gecə tərləməsi, qanaxma, nəfəs darlığı, döş qəfəsində ağrı, huşun itməsi, əzalarda zəiflik və ya nitqin pozulması yaranarsa – bu əlamətlər başqa ciddi xəstəliyi göstərə bilər. Ümidsizlik, yaşamaq istəməmək və ya özünə zərər vermək fikirləri yaranarsa, gecikmədən 103 nömrəsinə zəng edin və ya təcili yardım alın.
Xəstəliyin simptomları
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Xəstəliyi təsdiqləyən spesifik analiz yoxdur. Diaqnoz klinik meyarlara əsasən qoyulur: ən azı altı ay davam edən və aktivliyi əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdıran yorğunluq, yükdən sonrakı halsızlıq, dincəltməyən yuxu, eləcə də zehni pozuntular və ya ortostatik dözümsüzlük. Həkim əlamətlərin necə başladığını, gündəlik aktivliyi, yuxu rejimini, keçirilmiş infeksiyaları və qəbul edilən dərmanları ətraflı soruşur, ümumi baxış aparır. Oxşar əlamətlər verən xəstəlikləri istisna etmək üçün təyin oluna bilər:
- qanın klinik analizi, EÇS, C-reaktiv zülal – anemiyanın və iltihabın aşkarlanması;
- qalxanabənzər vəzi hormonları – hipotireozun istisnası;
- qan şəkəri, ferritin, B12 və D vitamini – şəkərli diabetin, dəmir və vitamin çatışmazlığının aşkarlanması;
- qaraciyər və böyrək göstəriciləri, elektrolitlər, sidiyin ümumi analizi;
- çölyak xəstəliyinin markerləri və digər müayinələr – göstərişə görə;
- yuxu pozuntularının, o cümlədən yuxuda nəfəs dayanmasının (apne) müayinəsi;
- ortostatik sınaq – uzanmış və ayaq üstə vəziyyətdə nəbzin və təzyiqin ölçülməsi;
- depressiya və narahatlıq pozuntusunun qiymətləndirilməsi.
Differensial diaqnostika anemiya, hipotireoz, depressiya, yuxu apnesi, autoimmun və onkoloji xəstəliklər, xroniki infeksiyalar və dərmanların yan təsirləri ilə aparılır.
Xidmətlər
- Klinik qan analizi: ümumi analiz, leykosit formulu, EÇS (ÜQA, LF, EÇS) qan yaxmasının məcburi əl mikroskopiyası ilə
- S-reaktiv zülal (SRZ)
- Tireotrop hormon
- Qanda qlükoza
- Ferritin
- B12 vitamininin müəyyən edilməsi (sianokobalamin)
- D vitamini (25-OH-D)
- Ortostatik sınaq
- Kompüter somnoqrafiyası
- Terapevtik check-up
Ağırlaşmalar
- iş və təhsil qabiliyyətinin uzunmüddətli itirilməsi;
- sosial təcrid, ailədə və işdə münasibətlərin gərginləşməsi;
- depressiya və narahatlıq – xroniki xəstəliyə reaksiya kimi;
- uzun müddət hərəkətsizlik nəticəsində əzələ gücünün və fiziki hazırlığın azalması;
- yanlış idarəetmədə – yükün sürətlə artırılmasında və ya «özünü məcbur etmədə» – vəziyyətin uzunmüddətli pisləşməsi;
- ağır formada – qidalanma çətinlikləri və uzunmüddətli yataq rejiminin ağırlaşmaları.
Müalicə
Xəstəliyi tam sağaldan müalicə hələ yoxdur. Yardım əlamətlərin idarə olunmasına, pisləşmələrin qarşısının alınmasına və həyat keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına yönəlir. Müalicə planı fərdi tərtib edilir və xəstəliyin ağırlıq dərəcəsinə uyğunlaşdırılır.
- enerjinin idarə olunması (aktivlik tempinin tənzimlənməsi) – aktivliyi fərdi imkanlar daxilində planlaşdırmaq, işi kiçik hissələrə bölmək, fasilələr vermək, «yaxşı günlərdə» həddindən artıq yüklənməmək; aktivlik gündəliyi pisləşməyə nəyin səbəb olduğunu anlamağa kömək edir;
- yuxu gigiyenası – sabit yuxu rejimi, yatmazdan əvvəl ekranların məhdudlaşdırılması; yuxu pozuntuları aşkarlandıqda onların müalicəsi;
- simptomatik dərman müalicəsi – həkim ağrı, yuxu pozuntusu, ortostatik dözümsüzlük və ya depressiya üçün müvafiq qrup preparatlar təyin edə bilər; bu xəstəlikdə insanlar dərmanlara həssas ola bildiyindən, preparatlar ehtiyatla seçilir;
- ortostatik dözümsüzlükdə – kifayət qədər maye qəbulu, uzun müddət ayaq üstə durmaqdan çəkinmək, həkim tövsiyəsi ilə kompression corablar;
- psixoloji dəstək – xroniki xəstəliyə uyğunlaşma, narahatlıq və depressiya ilə mübarizə; psixoterapiya xəstəliyi sağaltmır, lakin onunla yaşamağı asanlaşdırır;
- qidalanma – müntəzəm və balanslaşdırılmış qida; çatışmazlıq aşkarlandıqda həkim dəmir preparatları və ya vitaminlər təyin edə bilər;
- müşayiət edən xəstəliklərin müalicəsi.
Müasir tövsiyələrə görə, sərt, məcburi şəkildə tədricən artırılan məşq proqramları bu xəstəlikdə tövsiyə olunmur – istənilən fiziki aktivlik yalnız fərdi dözümlülüyə əsaslanmalı və mütəxəssislə razılaşdırılmalıdır.
Gündəlik həyatda iş və təhsil yükünün uyğunlaşdırılması (qısaldılmış iş günü, evdən iş), ailə üzvlərinin və iş yoldaşlarının xəstəlik barədə məlumatlandırılması, müntəzəm həkim nəzarəti vacibdir. Effektivliyi sübut olunmamış «immuniteti gücləndirən» vasitələrdən, özbaşına antibiotik və hormon qəbulundan çəkinmək lazımdır.
Profilaktika
Xəstəliyin qarşısını almağın etibarlı üsulu yoxdur, lakin aşağıdakı tədbirlər riski və ağır gediş ehtimalını azalda bilər:
- infeksiyalardan sonra orqanizmə tam bərpa olmaq üçün vaxt vermək, erkən ağır fiziki və zehni yüklərdən çəkinmək;
- peyvənd təqviminə uyğun olaraq qrip və COVID-19 əleyhinə peyvəndlər;
- stressin idarə olunması, kifayət qədər yuxu və istirahət;
- uzunmüddətli yorğunluq zamanı vaxtında həkimə müraciət – erkən diaqnoz və düzgün enerji idarəsi pisləşmələrin qarşısını almağa kömək edir;
- diaqnoz qoyulubsa – «yaxşı günlərdə» həddindən artıq yüklənməmək.
Hansı həkimə müraciət etməli
İlk növbədə terapevtə və ya ailə həkiminə müraciət etmək lazımdır. Göstərişə görə nevroloq, endokrinoloq, revmatoloq, psixoterapevt və ya psixiatr cəlb olunur; uşaqlarda müayinəni pediatr aparır.
Yadda saxla!
- Aylarla davam edən və istirahətlə keçməyən yorğunluq ciddi qəbul edilməli və səbəbi araşdırılmalıdır.
- Diaqnozdan əvvəl anemiya, hipotireoz, depressiya, yuxu apnesi və digər müalicə olunan səbəblər istisna edilməlidir.
- Özünüzü «məcbur etmək» deyil, enerjini ağıllı bölüşdürmək vacibdir.
- Ümidsizlik və ya özünə zərər vermək fikirləri yaranarsa, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin və ya mütəxəssisə müraciət edin.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Asteniya
- Depressiya
- Fibromialgiya
- Yuxusuzluq
- Epşteyn-Barr virusu
- Narahatlıq (anksiyete)
- Nevrasteniya
- Postural ortostatik taxikardiya sindromu
- 2-ci tip şəkərli diabet
- Adenovirus (adenovirus infeksiyası)
- Arterial hipotenziya
- Aşağı hemoqlobin
- Avitaminoz
- B12-defisitli anemiya
- Bədən çəkisinin çatışmazlığı
Suallar və cavablar
Xeyr. Bu, müstəqil xəstəlikdir, baxmayaraq ki, depressiya onunla birlikdə ola bilər. Depressiyadan fərqli olaraq, əsas əlamət yükdən sonra fiziki vəziyyətin pisləşməsidir: insan fəaliyyət göstərmək istəyir, lakin bədən imkan vermir.
Gedişi fərdidir: bəzi insanlarda vəziyyət illər ərzində yaxşılaşır, bəzilərində dalğavari davam edir. Uşaq və yeniyetmələrdə proqnoz adətən daha əlverişlidir. Erkən diaqnoz və enerjinin düzgün idarə olunması pisləşmələrin qarşısını almağa kömək edir.
Sağlam insanlarda fiziki aktivlik faydalıdır, lakin bu sindromda sərt məşq proqramları vəziyyəti pisləşdirə bilər. Aktivlik yalnız fərdi dözümlülük daxilində, kiçik addımlarla və həkimlə razılaşdırılmaqla artırılmalıdır.
Belə spesifik analiz yoxdur. Analizlər və müayinələr yorğunluğun digər səbəblərini – anemiya, qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri, şəkərli diabet, infeksiyalar və başqalarını – istisna etmək üçün aparılır. Diaqnoz əlamətlərin xarakterinə və müddətinə əsasən həkim tərəfindən qoyulur.
Bəli, xəstəlik uşaq və yeniyetmələrdə də rast gəlinir. Çox vaxt məktəbə gedə bilməmə, baş ağrıları, yuxu ritminin pozulması ilə özünü göstərir. Belə hallarda pediatra müraciət etmək, təhsil yükünü uşağın imkanlarına uyğunlaşdırmaq vacibdir.
Vitaminlər yalnız analizlərlə təsdiqlənmiş çatışmazlıq olduqda faydalıdır. Effektivliyi sübut olunmamış vasitələr çox vaxt nəticə vermir, bəziləri isə yan təsirlərə səbəb ola bilər. Hər hansı preparatı həkimlə razılaşdırın.
Mövzu üzrə məqalələr
Epilepsiya ilə hamiləlik: dərmanı dayandırmadan təhlükəsiz plan qurmaq
Epilepsiyası olan bir çox qadında hamiləlik uğurla davam edə bilər. Bunun üçün tutmaların nəzarəti və dərmanların hamiləliyə uyğunluğu…
İstiqamət: Nevrologiya / Ginekologiya
Yaz ovqatsızlığı və avitaminozla mübarizə aparırıq
Uzun müddət gözlədiyimiz yaz gəldi. Onu çoxdan gözləyirdik, günəş, yaxşı əhval-ruhiyyə və yaxşı özünühissetmə çatışmırdı. Qış ərzində bir…
İstiqamət: Terapiya
Dağınıq skleroz nədir: xəstəlik, onun səbəbləri və təzahürləri barədə sadə dillə
Dağınıq skleroz (DS) – autoimmun mənşəli xroniki xəstəlikdir; bu zaman immun sistemi sinir sistemini yad kimi qəbul edir…
İstiqamət: Nevrologiya
Başgicəllənmə
Başgicəllənmə. İnsana ətrafındakı əşyaların və (ya) öz bədəninin müəyyən istiqamətə hərəkət etdiyi və ya fırlandığı təsəvvürünü yaradan vəziyyət…
İstiqamət: Nevrologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
