Systema endocrinum
Endokrin sistem hormon hasil edən vəzilər və hüceyrələr toplusudur. Hormonlar qana keçərək uzaqda yerləşən orqanların işini tənzimləyir: böyüməni, maddələr mübadiləsini, çoxalmanı, stresə cavabı.
Yerləşməsi
Endokrin vəzilər bədənin müxtəlif nahiyələrində yerləşir: hipofiz və epifiz baş beyində, qalxanabənzər və qalxanabənzərətrafı vəzilər boyunda, böyrəküstü vəzilər böyrəklərin üst qütbündə, mədəaltı vəzinin endokrin hüceyrələri qarın boşluğunda, cinsiyyət vəziləri isə kiçik çanaqda (yumurtalıqlar) və xayalıqda (xayalar).
Quruluşu
| Vəzi | Əsas hormonlar | Təsiri |
|---|---|---|
| Hipotalamus və hipofiz | tənzimləyici hormonlar, böyümə hormonu, prolaktin, TSH, AKTH, FSH, LH | digər vəzilərin işini idarə edir |
| Qalxanabənzər vəz | tiroksin (T4), triyodtironin (T3), kalsitonin | maddələr mübadiləsinin sürəti |
| Qalxanabənzərətrafı vəzilər | paratireoid hormon | qanda kalsium səviyyəsi |
| Böyrəküstü vəzilər | kortizol, aldosteron, adrenalin | stresə cavab, təzyiq, su-duz mübadiləsi |
| Mədəaltı vəzi (adacıqlar) | insulin, qlükaqon | qanda şəkərin səviyyəsi |
| Cinsiyyət vəziləri | estrogen, progesteron, testosteron | cinsi inkişaf və reproduktiv funksiya |
Funksiyası
Endokrin sistem əks-əlaqə prinsipi ilə işləyir: hormonun səviyyəsi artdıqda onun hasilatını stimullaşdıran siqnal zəifləyir, azaldıqda isə güclənir. Hipotalamus–hipofiz cütlüyü bu tənzimləmənin mərkəzidir. Sistem sinir sistemi ilə sıx əlaqədə işləyir.
- böyümə və inkişafın tənzimi;
- enerji mübadiləsi, bədən çəkisi və qanda şəkərin saxlanması;
- stresə uyğunlaşma;
- reproduktiv funksiya.
Nə vaxt endokrinoloqa müraciət etməli
Həkimə müraciət edin
- güclü susuzluq, tez-tez sidiyə getmə, səbəbsiz arıqlama;
- bədən çəkisinin səbəbsiz artması və ya azalması;
- daimi yorğunluq, üşümə və ya, əksinə, istiyə dözümsüzlük, ürəkdöyünmə;
- boyunda şişkinlik;
- aybaşı dövrünün pozulması, artıq tüklənmə.
Hissələri
Hipofiz
Hypophysis
Hipofiz baş beynin əsasında yerləşən kiçik endokrin vəzidir. O, bir çox digər vəzinin — qalxanabənzər vəz, böyrəküstü vəzilər və cinsiyyət vəzilərinin işini…
Qalxanabənzər vəz
Glandula thyroidea
Qalxanabənzər vəz boyunda yerləşən endokrin vəzidir. Onun hormonları maddələr mübadiləsinin sürətini, ürək fəaliyyətini, bədən temperaturunu və uşaqlarda böyümə və inkişafı tənzimləyir.
Qalxanabənzərətrafı vəzilər
Glandulae parathyroideae
Qalxanabənzərətrafı (paratiroid) vəzilər qanda kalsiumun səviyyəsini tənzimləyən kiçik endokrin vəzilərdir.
Böyrəküstü vəzilər
Glandulae suprarenales
Böyrəküstü vəzilər böyrəklərin üstündə yerləşən cüt endokrin vəzilərdir. Onların hormonları stresə cavabı, arterial təzyiqi, su-duz və karbohidrat mübadiləsini tənzimləyir.
Epifiz
Glandula pinealis
Epifiz (şişkəvari vəz) baş beynin dərinliyində yerləşən kiçik endokrin vəzidir. O, sutkalıq ritmləri tənzimləyən melatonin hormonunu hasil edir.
Suallar və cavablar
Əksər hormonlar səhər, acqarına təyin edilir. Bəzi hormonların (məsələn, cinsiyyət hormonlarının) səviyyəsi aybaşı dövrünün gününə, kortizolun səviyyəsi isə günün saatına bağlıdır. Ona görə analiz vaxtını həkimlə razılaşdırmaq lazımdır.
Bəzi endokrin xəstəliklərə, məsələn, şəkərli diabetə və qalxanabənzər vəzinin autoimmun xəstəliklərinə meyillilik ailələrdə daha tez-tez rast gəlinir. Belə hallarda vaxtaşırı müayinə xüsusilə faydalıdır.
Əlaqəli məlumatlar
Xəstəliklər
Simptomlar
Müayinə üsulları
İxtisaslar
Bu mövzuda məqalələr
Qalxanabənzər vəzi haqqında nə bilirsiniz?
Bu məqalə ilə biz Sizdə öz sağlamlığınıza fəal, rasional və məsuliyyətli münasibət, habelə orqanizminizin endokrin sisteminin sağlamlaşdırılmasına motivasiya…
İstiqamət: Endokrinologiya
Şəkərli diabet hökm deyil!
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, 2003-cü ildə artıq çəkidən əziyyət çəkən insanların sayı 1 milyarddan çoxdur. Piylənmə təkcə…
İstiqamət: Endokrinologiya
Prediabet
Prediabet — karbohidrat mübadiləsinin aralıq vəziyyətidir, bu zaman qanda qlükozanın səviyyəsi fizioloji normaları keçir, lakin hələ şəkərli diabet…
İstiqamət: Endokrinologiya
Hormonlar simfoniyası və qadın sağlamlığı
Hormonlar - orqanizmimizin müxtəlif hissələrinin bir-biri ilə məlumat mübadiləsi apardığı kimyəvi maddələrdir. Ən müxtəlif yerlərdə - məsələn, mədənin…
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
