Xroniki pankreatit mədəaltı vəzinin uzunmüddətli iltihabıdır: vəz toxuması tədricən çapıqla əvəz olunur, təkrarlanan qarın ağrıları, həzmin pozulması, zamanla isə şəkərli diabet yarana bilər. Alkoqoldan və siqaretdən imtina, ferment əvəzedici müalicə xəstəliyi nəzarətdə saxlamağa kömək edir.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Mədəaltı vəzinin xroniki iltihabı
- xroniki pankreas iltihabı
Xroniki pankreatit mədəaltı vəzinin uzunmüddətli iltihabıdır: vəz toxuması tədricən çapıqla əvəz olunur, təkrarlanan qarın ağrıları, həzmin pozulması və şəkərli diabet yaranır. Alkoqoldan və siqaretdən imtina, ferment əvəzedici müalicə xəstəliyi nəzarətdə saxlamağa kömək edir.
Xəstəlik haqqında
Mədəaltı vəzi iki mühüm funksiya daşıyır: zülalları, yağları və karbohidratları parçalayan həzm fermentləri ifraz edir (ekzokrin funksiya) və qanda şəkərin səviyyəsini tənzimləyən insulin, qlükaqon və digər hormonları istehsal edir (endokrin funksiya). Xroniki pankreatit zamanı uzun sürən iltihab nəticəsində vəz toxuması tədricən birləşdirici toxuma ilə – fibrozla əvəz olunur, axarlar daralır və genişlənir, onlarda daşlar (kalsinatlar) əmələ gəlir. Bu dəyişikliklər dönməzdir.
Xəstəlik illər ərzində irəliləyir: əvvəlcə təkrarlanan ağrı tutmaları üstünlük təşkil edir, sonra fermentlərin çatışmazlığı (həzmin pozulması, arıqlama) və insulin çatışmazlığı (pankreatogen diabet) qoşulur. Xroniki pankreatit daha çox orta yaşlı kişilərdə, uzun müddət alkoqol qəbul edən və siqaret çəkən insanlarda rast gəlinir, lakin irsi və autoimmun formalar uşaqlarda, gənclərdə və qadınlarda da ola bilər.
Xəstəliyin vaxtında aşkar edilməsi vacibdir: risk amillərinin aradan qaldırılması və düzgün müalicə ağrını azaldır, qidalanmanı bərpa edir və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir. Uzunmüddətli xroniki pankreatit mədəaltı vəzi xərçənginin riskini də artırır, ona görə pasiyent müntəzəm həkim müşahidəsində olmalıdır.
Səbəbləri
Xroniki pankreatit çox vaxt bir neçə amilin birgə təsiri ilə inkişaf edir. Əsas səbəblər və risk amilləri bunlardır:
- uzunmüddətli alkoqol istifadəsi – ən çox rast gəlinən səbəbdir; alkoqol vəz hüceyrələrinə birbaşa toksik təsir göstərir və mədəaltı vəzi şirəsini qatılaşdırır, bu da axarlarda tıxacların və daşların yaranmasına şərait yaradır;
- siqaret çəkmə – müstəqil risk amilidir, alkoqolun zərərli təsirini gücləndirir və xəstəliyin irəliləməsini sürətləndirir;
- təkrarlanan kəskin pankreatit epizodları – hər yeni kəskinləşmə vəzdə çapıq dəyişikliklərini artırır;
- öd daşı xəstəliyi və öd yollarının patologiyası – daha çox kəskin pankreatitə səbəb olur, təkrarlanan epizodlar isə xroniki prosesə keçə bilər;
- axarların anomaliyaları və daralması – anadangəlmə inkişaf qüsurları, travma və ya keçirilmiş kəskin pankreatitdən sonra çapıqlaşma vəz şirəsinin axınını çətinləşdirir;
- metabolik pozuntular – qanda triqliseridlərin çox yüksək səviyyəsi və kalsiumun yüksək səviyyəsi (məsələn, paratireoid vəzlərin hiperfunksiyası zamanı);
- irsi meyl – irsi pankreatit, mukovissidoz və bəzi genlərin mutasiyaları; belə hallarda xəstəlik uşaqlıqda və ya gənc yaşda başlaya bilər;
- autoimmun pankreatit – immun sistemin öz vəz toxumasına qarşı yönəlmiş iltihabı; bəzən digər orqanların da zədələnməsi ilə gedir;
- idiopatik pankreatit – bəzi hallarda ətraflı müayinəyə baxmayaraq səbəb aşkar edilmir.
Təsnifat
Xroniki pankreatit bir neçə əlamətə görə təsnif edilir. Bu bölgü müalicə taktikasının seçilməsinə kömək edir.
- səbəbinə görə – alkoqol mənşəli, öd daşı ilə bağlı, irsi, autoimmun, metabolik, idiopatik;
- morfoloji dəyişikliklərə görə – kalsifikasiyaedici (axarlarda və toxumada daşlar əmələ gəlir), obstruktiv (axarın daralması səbəbindən vəzin ondan yuxarıdakı hissəsi zədələnir) və iltihabi-autoimmun forma;
- funksiya pozuntusuna görə – ekzokrin çatışmazlıqla (həzm pozuntusu) və ya endokrin çatışmazlıqla (pankreatogen diabet) gedən formalar; gec mərhələdə çox vaxt hər ikisi birlikdə olur;
- gedişinə görə – nadir kəskinləşmələrlə və ya tez-tez təkrarlanan, davamlı ağrı ilə gedən formalar.
Klinik mənzərə
Xəstəliyin əlamətləri onun mərhələsindən və vəzin funksiyasının nə dərəcədə itirilməsindən asılıdır. Ən çox rast gəlinən təzahürlər:
- qarın ağrısı – qarının yuxarı hissəsində, çox vaxt kürəyə yayılan, bəzən qurşaqvari ağrı; yağlı yeməkdən və alkoqoldan sonra güclənir, tutmalar şəklində və ya daimi ola bilər;
- oturub qabağa əyildikdə ağrının azalması;
- ürəkbulanma, qusma, köp, yeməkdən sonra ağırlıq hissi;
- steatoreya – yağlı, parlaq, kəskin iyli, çətin yuyulan nəcis, tez-tez ishal;
- arıqlama – həm qidanın mənimsənilməməsi, həm də ağrı səbəbindən yaranan yemək qorxusu ilə əlaqədar;
- diabet əlamətləri – susuzluq, tez-tez sidik ifrazı, halsızlıq;
- yağda həll olan vitaminlərin (A, D, E, K) çatışmazlığı əlamətləri – qaranlıqda görmənin zəifləməsi, sümüklərdə ağrı, asan əmələ gələn qançırlar.
Bəzi pasiyentlərdə ağrı az olur və ya heç olmur, xəstəlik ilk dəfə həzm pozuntusu və ya diabetlə aşkar edilir. Uzun illər sonra ağrı bəzən azalır – bu, vəzin funksiyasının daha da itirilməsi ilə bağlı ola bilər və sağalma əlaməti deyil.
Təcili həkimə müraciət etmək lazımdır, əgər çox güclü, dayanmayan qarın ağrısı, təkrarlanan qusma, yüksək hərarət, dərinin və gözlərin saralması, qara rəngli nəcis və ya qanlı qusma yaranarsa.
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnozu qastroenteroloq şikayətlərə, xəstəliyin tarixçəsinə (alkoqol və siqaret istifadəsi, keçirilmiş kəskin pankreatit, ailədə oxşar xəstəliklər), qarının palpasiyasına, laborator və instrumental müayinələrə əsasən qoyur. Erkən mərhələdə dəyişikliklər az nəzərə çarpdığı üçün bəzən bir neçə müayinə tələb olunur.
- qarın boşluğunun USM-i – ilkin müayinə; vəzin quruluşunu, kalsinatları, kistaları, öd daşlarını göstərir;
- kontrastla kompüter tomoqrafiyası – kalsinatları, axarların genişlənməsini, psevdokistaları dəqiq qiymətləndirir, şiş şübhəsini yoxlamağa imkan verir;
- MR-xolangiopankreatoqrafiya – axarların və öd yollarının şüalanmasız görüntülənməsi;
- endoskopik USM – erkən dəyişikliklərin aşkarlanması, lazım olduqda biopsiya götürülməsi;
- nəcisdə pankreatik elastaza – ekzokrin çatışmazlığın qiymətləndirilməsi; koproqramma nəcisdə yağın artıqlığını göstərir;
- qanda qlükoza və qlikləşmiş hemoqlobin – diabetin aşkarlanması üçün, vaxtaşırı təkrarlanır;
- kəskinləşmədə – amilaza və lipaza; xəstəliyin gec mərhələsində onlar normal ola bilər;
- qanda triqliseridlər, kalsium, D vitamini və digər vitaminlər, zülal göstəriciləri; göstəriş olduqda IgG4 və genetik müayinələr.
Differensial diaqnostika mədəaltı vəzi xərçəngi, mədə və onikibarmaq bağırsağın xora xəstəliyi, öd daşı xəstəliyi və bağırsaqda sorulmanın pozulması ilə gedən digər xəstəliklərlə aparılır.
Ağırlaşmalar
- ekzokrin pankreas çatışmazlığı – qidanın mənimsənilməməsi, arıqlama, vitamin və zülal çatışmazlığı;
- pankreatogen şəkərli diabet – qan şəkərinin həm yüksəlməsi, həm də kəskin düşməsi riski ilə gedir;
- psevdokistalar və abseslər – vəzdə və onun ətrafında maye və ya irin yığılması;
- öd yollarının və onikibarmaq bağırsağın sıxılması – sarılıq, mədədən qidanın çıxmasının pozulması;
- dalaq venasının trombozu, daxili qanaxmalar;
- osteoporoz və sınıqlara meyl;
- mədəaltı vəzi xərçəngi riskinin artması.
Müalicə
Xroniki pankreatitdə dəyişmiş vəz toxumasını bərpa etmək mümkün deyil, lakin müalicə ağrını azaltmağa, həzmi və qidalanmanı normallaşdırmağa, ağırlaşmaların qarşısını almağa yönəlir. Müalicəni qastroenteroloq aparır, göstəriş olduqda cərrah, endokrinoloq və dietoloqla birlikdə.
- Risk amillərinin aradan qaldırılması – alkoqoldan tam imtina və siqareti tərk etmək; bu, ağrı tutmalarını azaldır və xəstəliyin irəliləməsini ləngidir. Asılılıq olduqda narkoloq və ya psixoterapevtin köməyi faydalıdır.
- Pəhriz – az-az və tez-tez qidalanma, kifayət qədər zülal və kalori; çox yağlı, qızardılmış yeməklər və bol porsiyalar ağrını təhrik edə bilər, lakin fermentlərlə düzgün müalicə zamanı yağın sərt məhdudlaşdırılması adətən lazım deyil.
- Ferment əvəzedici terapiya – mədəaltı vəzi ferment preparatları hər əsas yemək və qəlyanaltı ilə qəbul edilir; dozanı həkim nəcisin xarakterinə, çəkiyə və əlamətlərə görə seçir; bəzən mədə turşuluğunu azaldan preparatlar əlavə edilir.
- Ağrının müalicəsi – pilləli şəkildə: əvvəlcə yüngül ağrıkəsicilər, lazım olduqda daha güclü analgetiklər və neyropatik ağrıya təsir edən preparatlar – yalnız həkim təyinatı ilə.
- Diabetin müalicəsi – endokrinoloq nəzarəti ilə, çox vaxt insulin; qan şəkərinin müntəzəm ölçülməsi vacibdir.
- Vitamin və mikroelement çatışmazlığının korreksiyası, sümük sıxlığının yoxlanılması və osteoporozun profilaktikası.
- Autoimmun formada – qlükokortikoidlərlə müalicə, adətən yaxşı nəticə verir.
- Endoskopik və cərrahi müalicə – axar daşlarının çıxarılması, axarların stentlənməsi, psevdokistaların drenajı, davamlı ağrıda drenaj və ya rezeksiya əməliyyatları.
Evdə pasiyent qida gündəliyi apara, nəcisin xarakterini və çəkisini izləyə, fermentləri yeməklə birlikdə qəbul etməyi unutmaya bilər. Ağrını uzun müddət özbaşına ağrıkəsicilərlə kəsmək, fermentlərin dozasını özbaşına dəyişmək və ya onları dayandırmaq, sınanmamış «xalq üsulları» ilə müalicə olunmaq olmaz.
Profilaktika
- alkoqoldan imtina etmək və ya onu ciddi məhdudlaşdırmaq;
- siqareti tərk etmək – bu, həm pankreatitin, həm də mədəaltı vəzi xərçənginin riskini azaldır;
- öd daşı xəstəliyinin vaxtında müalicəsi, göstəriş olduqda öd kisəsinin çıxarılması;
- yüksək triqliseridlərə və kalsium mübadiləsi pozuntularına nəzarət;
- bədən çəkisinin normada saxlanılması və balanslı qidalanma;
- kəskin pankreatit keçirmiş insanlarda səbəbin aradan qaldırılması və müntəzəm müşahidə;
- diaqnoz qoyulmuş pasiyentlərdə qan şəkərinin, çəkinin və vitamin səviyyəsinin vaxtaşırı yoxlanılması.
Hansı həkimə müraciət etməli
Xroniki pankreatitin diaqnostikası və müalicəsi ilə qastroenteroloq məşğul olur. Diabet yarandıqda endokrinoloq, ağırlaşmalar və davamlı ağrı zamanı cərrah qoşulur.
Yadda saxla!
Xroniki pankreatitdə ən effektiv «dərman» alkoqoldan və siqaretdən tam imtinadır.
- Fermentləri hər yeməklə, həkimin tövsiyə etdiyi qaydada qəbul edin – yağlı nəcis dozanın kifayət etmədiyini göstərə bilər.
- Arıqlama, susuzluq və tez-tez sidik ifrazı yaranarsa, qan şəkərini yoxlayın.
- Güclü ağrını ağrıkəsicilərlə özbaşına kəsməyə çalışmayın – müayinə olunun.
- Sarılıq, izahsız arıqlama və ağrının xarakterinin dəyişməsi təcili müayinə tələb edir.
Suallar və cavablar
Ən vacibi alkoqoldan tam imtinadır. Çox yağlı, qızardılmış qidalar və həddən artıq bol yeməklər ağrı tutmasını təhrik edə bilər. Pəhriz fərdi qurulmalıdır: zülal və kalori kifayət qədər olmalıdır ki, arıqlama baş verməsin. Fermentlərlə düzgün müalicə zamanı yağı çox sərt məhdudlaşdırmaq lazım deyil.
Ekzokrin çatışmazlıq yaranıbsa, adətən bəli – fermentlər vəzin itirilmiş funksiyasını əvəz edir. Onlar asılılıq yaratmır və vəzin işini «tənbəlləşdirmir». Doza həkim tərəfindən vaxtaşırı yenidən qiymətləndirilir.
Uzunmüddətli xroniki pankreatit, xüsusən irsi forması və siqaret çəkmə ilə birlikdə, mədəaltı vəzi xərçənginin riskini artırır. Buna görə müntəzəm müşahidə və yeni əlamətlərin – arıqlama, sarılıq, ağrının xarakterinin dəyişməsi – vaxtında müayinəsi vacibdir.
Vəzdə yaranmış çapıq dəyişiklikləri geri dönmür, ona görə xəstəlik tam sağalmır. Lakin alkoqoldan və siqaretdən imtina, düzgün qidalanma və ferment müalicəsi ilə bir çox pasiyent uzun illər kəskinləşməsiz və normal həyat keyfiyyəti ilə yaşayır. Autoimmun forma isə müalicəyə xüsusilə yaxşı cavab verir.
Yüngül diskomfortda alkoqolu və ağır yeməyi tamamilə dayandırmaq, yüngül qidaya keçmək və kifayət qədər maye qəbul etmək olar. Ağrı güclüdürsə, bir neçə saat ərzində keçmirsə, qusma, hərarət və ya sarılıq varsa, evdə gözləmək olmaz – təcili tibbi yardıma müraciət edin.
Vəzdə insulin istehsal edən hüceyrələr də tədricən çapıq toxuması ilə əvəz olunur və insulin çatışmazlığı yaranır. Belə diabet adi diabetdən fərqlənir: qan şəkəri kəskin düşməyə meyllidir, ona görə müalicəni endokrinoloq fərdi seçir və müntəzəm nəzarət tələb olunur.
Qastroenterologiya üzrə xəstəliklər
Mövzu üzrə məqalələr
Barrett qida borusu: bu nədir və biz necə kömək edə bilərik?
Barrett qida borusu – qastroezofageal reflyuksun (QÖRX) yaratdığı xroniki qıcıqlanma səbəbindən qida borusunun aşağı şöbəsinin selikli qişasının dəyişdiyi…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Öd kisəsi xəstəlikləri
Xəstənin öd sancıları ilə bağlı həkimə ilk müraciəti hələ onda kəskin prosesin olması demək deyil. Diqqətli müayinə zamanı…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu
Hər bir insan həyatında ən azı bir dəfə qarında ağrı, qarında köp, nəcisin tezləşməsi və ya qəbizlik, nəcislə…
İstiqamət: Qastroenterologiya
Babasilin əməliyyatsız müalicəsi: mif, yoxsa reallıq?
Babasil kimi proktoloji xəstəliklər insana az əzab, ağrı və narahatlıq gətirmir. Lakin həkimə müraciət adətən son ana qədər…
İstiqamət: Proktologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
