Endometrioz — qadın reproduktiv sisteminin patologiyasıdır; bu zaman uşaqlığın daxili qat (endometriuma) hüceyrələrinə bənzər hüceyrələr uşaqlıq boşluğundan kənarda yaranır və həmin sahələrdə morfoloji və funksional xüsusiyyətlərinə görə endometriuma bənzər toxumanın xoşxassəli çoxalması baş verir.
Yayımlanma tarixi:
Xəstəlik haqqında
Endometrioz — qadın reproduktiv sisteminin patologiyasıdır; bu zaman uşaqlığın daxili qatına (endometriuma) bənzər hüceyrələr uşaqlıq boşluğundan kənarda yaranır və həmin sahələrdə morfoloji və funksional xüsusiyyətlərinə görə endometriuma bənzər toxumanın xoşxassəli proliferasiyası baş verir. Tibbdə endometriumun ektopik yerləşməsindən danışılır; bədxassəli transformasiya mümkündür, lakin nadir hallarda baş verir və risk aşağıdır. Endometrioz kifayət qədər geniş yayılmış patologiyadır və son illərdə xəstəliyin daha gənc yaşlarda rast gəlinməsi meyli aydın görünür. Yayılma tezliyinə görə onu yalnız reproduktiv orqanların infeksion-iltihabi xəstəlikləri qabaqlayır.
Cərrahi müalicə lazım olduqda endometrioz, əsasən, laparoskopik girişlə əməliyyat olunur; bağırsağın cəlb olunduğu retroservikal endometrioz və sidik kisəsi endometriozu kimi yayılmış formalarda da bu yanaşmadan istifadə edilir.
Qadın uşaqlığının daxili səthi vəzili toxuma — endometriumla örtülüdür. Endometrioz zamanı endometriuma bənzər toxuma uşaqlıq boşluğundan kənarda aktiv şəkildə böyüyərək uşaqlığın əzələ qatını, yumurtalıqları, uşaqlıq borularını, sidik kisəsini, düz bağırsağı, peritonu, bəzən isə böyrəklər və hətta ağciyərlər kimi digər orqanları da əhatə edə bilər. Bu, xoşxassəli prosesdir, lakin ciddi narahatlıq və sağlamlıq problemlərinə səbəb olur, həmçinin sonsuzluğa gətirib çıxara bilər.
Endometrioz çox tez-tez rast gəlinir (iltihabi xəstəliklər və uşaqlıq miomasından sonra rastgəlmə tezliyinə görə üçüncü yerdədir) — əsasən 25–40 yaşlı reproduktiv yaş qadınlarında müşahidə olunur, lakin bəzən yetkinlik dövründə qızlarda və klimaks zamanı yaşlı qadınlarda da rast gəlinir.
Ocaqlar forma və ölçülərinə görə fərqlənə bilər — cəmi bir neçə millimetrlik dairəvi törəmələrdən tutmuş, ətraf toxumalardan birləşdirici toxumadan ibarət ağımtıl çapıqlarla ayrılan, albalı rəngli, diametri bir neçə santimetrə çatan formasız proliferasiyalara qədər. Bu ocaqlar tsiklik yetişmə səbəbindən xüsusilə menstruasiya öncəsi USM-də daha aydın görünür.
Səbəbləri
Xəstəliyin yaranma səbəbləri barədə mütəxəssislər hələ də mübahisə edirlər. Əksəriyyət retroqrad menstruasiya nəzəriyyəsinə üstünlük verir. Bu nəzəriyyəyə görə, menstruasiya zamanı endometrium hissəcikləri qan axını ilə birlikdə qarın boşluğuna düşür, müxtəlif orqanlara yapışır və orada inkişaf etməyə başlayır. Menstruasiya zamanı normalda endometrium uşaqlıqdan qopub xaric olmalı olduğu halda, prosesə cəlb olunmuş digər orqanlarda mikroqanaxmalar baş verir və bu da iltihaba səbəb olur.
Qadınlarda uşaqlıq boynu endometriozunun inkişaf riskinə aşağıdakı amillər də təsir göstərir:
- irsiyyət;
- uşaqlığın selikli qişasını zədələyən cərrahi müdaxilələr (qaşıma, vakuum, eroziyanın yandırılması, uşaqlıqdaxili spiralın uzunmüddətli istifadəsi və s.);
- hormonal pozuntular (xüsusilə menopauza zamanı);
- immun sisteminin fəaliyyətində pozuntu;
- menstruasiyanın erkən başlanması;
- sidik-cinsiyyət sisteminin iltihabi və infeksion xəstəlikləri;
- düzgün seçilməmiş kontraseptivlər.
Təsnifat
Endometrioid toxuma bilavasitə cinsiyyət orqanlarına yayıla bilər. Bu halda endometrioz genital adlanır. Dəyişilmiş sahələr aşağıdakı strukturlarda yerləşə bilər:
- miometriumun dərinliyində;
- yumurtalıqlarda;
- fallop borularında;
- servikal kanalda;
- uşaqlıq yolu və cinsiyyət dodaqlarının toxumalarında.
Ən çox uşaqlıq cisminin endometriozu (adenomioz), yəni endometriumun orqanın daxili bazal qatına nüfuz etməsi rast gəlinir. Patologiya əsasən 40 yaşdan yuxarı qadınlarda yayılıb və reproduktiv sistemin bədxassəli xəstəliklərinin inkişaf riskini artırır.
Ekstragenital endometrioz endometrium hüceyrələrinin qarın boşluğunun daxili yarpağına, bağırsaq toxumasına, sidik kisəsinə və rektovaginal arakəsməyə yayılması zamanı müşahidə olunur.
Endometrium hüceyrələrinin atipik sahələrdə yayılma dərəcəsindən asılı olaraq endometriozun diffuz və düyünlü formaları ayırd edilir. Birinci halda «yanlış» epitel kiçik çanağın bir neçə sahəsində eyni vaxtda mövcud olur və dəqiq sərhədləri olmur. Düyünlü formada endometrioid toxuma bir növ kapsul daxilində məhdudlaşır.
Endometrioz uşaqlıq cisminə nüfuz etdikdə «adenomioz» diaqnozu qoyulur. Bu, xəstəliyin ən geniş yayılmış formasıdır. Patologiya orqan toxumasındakı dəyişikliklərin miqyası və endometrioid hüceyrələrin nüfuz dərinliyindən asılı olaraq müxtəlif ağırlıq dərəcələrinə bölünür.
Uşaqlıq adenomiozunun ağırlıq dərəcələri:
- dəyişikliklər uşaqlığın selikli qatı ilə məhdudlaşır;
- endometrioid toxuma uşaqlığın əzələ qatında aşkar edilir;
- zədələnmə miometriumun bütün qalınlığı boyunca orqanın seroz örtüyünədək yayılır;
- patoloji prosesə parietal periton və yaxınlıqdakı orqanlar cəlb olunur.
Yumurtalıq endometriozu xəstəliyin ikinci ən geniş yayılmış formasıdır. Yaranan kistaların sayı və ölçüsü, eləcə də ətraf toxumaların patoloji prosesə cəlb olunma dərəcəsindən asılı olaraq ağırlıq dərəcələrinə bölünür.
Mərhələlər
Endometriozun yayılma dərəcəsi ən çox rASRM şkalası ilə qiymətləndirilir. Mərhələ adətən laparoskopiya zamanı müəyyən edilir: həkim ocaqların sayını, ölçüsünü və dərinliyini, yumurtalıqlarda endometrioid kistaların olub-olmamasını və bitişmələrin həcmini ballarla qiymətləndirir.
- I mərhələ (minimal) — çanaq qişasında tək-tək, səthi yerləşən kiçik ocaqlar var, bitişmələr yoxdur və ya çox azdır.
- II mərhələ (yüngül) — ocaqlar daha çoxdur, bəziləri daha dərin yerləşir, lakin bitişmələr hələ ifadəli deyil.
- III mərhələ (orta) — çoxsaylı dərin ocaqlar, bir və ya hər iki yumurtalıqda kiçik endometrioid kistalar, boruların və yumurtalıqların ətrafında nazik bitişmələr müşahidə olunur.
- IV mərhələ (ağır) — çoxsaylı dərin ocaqlar, iri yumurtalıq kistaları, orqanları bir-birinə birləşdirən sıx bitişmələr aşkarlanır; bu, boruların keçiriciliyinə və hamiləliyə təsir göstərə bilər.
Nəzərə almaq lazımdır ki, mərhələ ağrının şiddətini əks etdirmir: minimal endometriozda güclü ağrılar, ağır mərhələdə isə az şikayət ola bilər. Şkala əsasən hamiləlik imkanlarını qiymətləndirmək üçün vacibdir. Mərhələni həkim müayinənin nəticələrinə əsasən müəyyən edir və o, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Endometrioz klinik mənzərəsi konkret haldan asılı olaraq xeyli fərqlənə bilən patologiyadır. Endometriozun ən geniş yayılmış əlamətləri bunlardır:
- ağrılı və bol menstruasiya;
- cinsi əlaqə zamanı narahatlıq;
- menstruasiyanın xarakterinin dəyişməsi (qəhvəyi rəng, laxtaların olması);
- hamilə qalmaqda çətinlik və düşükə meyillilik;
- menstrual siklin pozulması;
- menstruasiya xaricində qarında spazmlar.
Klimaks dövründə qadın ürəkbulanma, aşağı qarında spazmlar, uşaqlıq qanaxmaları (ifadəli və ya ləkələnmə şəklində), yorğunluq və ümumi vəziyyətin pisləşməsindən şikayət edə bilər.
Şəkillərdə əlamətlər
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Diaqnostika şikayətlərin və anamnezin ətraflı öyrənilməsi ilə başlayır. Həkim ağrının menstrual sikllə əlaqəsini, onun nə vaxtdan başladığını və necə dəyişdiyini, cinsi əlaqə zamanı narahatlığı, aybaşıların xarakterini, hamilə qalmaqda çətinliklərin olub-olmadığını, yaxın qohumlarda endometriozun rast gəlinib-gəlinmədiyini soruşur. Ağrıların və aybaşıların gündəliyini əvvəlcədən aparsanız, bu, həkimə daha dəqiq nəticə çıxarmağa kömək edəcək.
Lakin endometriozun əlamətləri digər ginekoloji xəstəliklərdə də rast gələ bilər. Patologiyanı diferensiasiya etməyə ginekoloji baxış və kolposkopiya kömək edir. Baxış zamanı uşaqlıq boynu və uşaqlıq yolu endometriozu, yumurtalıq endometriozu və adenomioz, o cümlədən onun dərəcəsi müəyyən edilə bilər. Patoloji epitel çox vaxt solğun selikli qişa fonunda tünd nöqtələr şəklində görünür (diffuz forma) və ya formasız, azhərəkətli bərkimə kimi palpasiya olunur (düyünlü forma).
Diaqnozu qəti təsdiqləmək üçün ginekoloq əlavə müayinələr təyin edir. Bu müayinələr patologiyanın proqressivləşmə dərəcəsini, dəqiq lokalizasiyasını və yayılmasını, yanaşı xəstəliklərin olub-olmamasını müəyyən etmək üçün zəruridir. Kompleks diaqnostika çərçivəsində aşağıdakılar tələb oluna bilər:
- Ultrasəs müayinəsi;
- Histerosalpinqoqrafiya;
- Histeroskopiya;
- Kompüter və ya Maqnit-rezonans tomoqrafiyası (ekstragenital endometriozu aşkar etmək üçün);
- Laparoskopiya;
- Laborator analizlər (hormon və onkomarker səviyyələrinin təyini).
Endometriozun əksər formalarında diaqnoz klinik mənzərəyə, ginekoloji baxışa və görüntüləmə üsullarına (transvaginal USM, MRT) əsasən qoyula bilər. Laparoskopiya ilə toxumanın histoloji müayinəsi diaqnozun qəti təsdiqi üsulu olaraq qalır, lakin hər pasiyentə mütləq lazım deyil. Onkomarkerlərin səviyyəsi endometriozun diaqnozunu nə təsdiqləyir, nə də istisna edir.
Xidmətlər
- EKM-dən sonra hamiləliyin aparılması
- Endometriumun aspirasion biopsiyası
- Kiçik çanaq orqanlarının KT-si
- Kiçik çanaq orqanlarının MRT-si
- Kiçik çanağın USM-i
- Konservativ miomektomiya
- Laparoskopiya
- Lüteinləşdirici hormon (LH)
- Testosteron
- Uşaqlıq miomasının çıxarılması
- Uşaqlığın çıxarılması (Histerektomiya)
- Yumurtalığın çıxarılması
Müalicə
Endometriozun effektiv müalicəsini ginekoloqları həyata keçirirlər.
Endometriozun müalicəsi aşağıdakı vəzifələri həll edir:
- ağrının intensivliyini azaltmaq;
- endometrioz ocaqlarını aradan qaldırmaq;
- proqressivləşmənin qarşısını almaq;
- sonsuzluğu müalicə etmək (kompleks terapiyanın tərkibində);
- xəstəliyin residivlərinin profilaktikası.
Medikamentoz müalicə endometrioz ocaqları kiçik olan qadınlara təyin edilir. Dərman terapiyası yalnız patologiyanın erkən mərhələlərində effektivdir. Adətən 3–6 ay, bəzən isə daha uzun davam edən hormonal müalicə kursu aparılır.
Geniş yayılmış endometrioz və ocaqlı törəmələrin böyük ölçüsü əməliyyata göstərişdir. Mütəxəssislər ginekoloji müalicədə ilk növbədə azinvaziv laparoskopik əməliyyatlara üstünlük verirlər. Belə müdaxilələr stasionarda qalma və reabilitasiya müddətini minimuma endirir. Laparoskopik əməliyyatlar cərraha bütün dəyişilmiş toxumaları dəqiq aşkar edib çıxarmağa imkan verən optik avadanlıqla aparılır. Qanaxma və residivin qarşısını almaq üçün çıxarılan sahə koaqulyasiya edilir (yandırılır). Uşaqlıq boynundakı ocaqların koaqulyasiyası üçün radiodalğa avadanlığından istifadə olunur. Endometriozun ağır formalarında azinvaziv müdaxilələr texniki baxımdan çətin olduqda laparotomiya tətbiq edilir.
Reabilitasiya
Reabilitasiya müddəti xəstəliyin formasından, seçilmiş müalicə üsulundan və qadının ümumi sağlamlıq vəziyyətindən asılıdır. Sağalma dövründə ümumi tövsiyələr bunlardır:
- idman da daxil olmaqla fiziki yüklənmənin məhdudlaşdırılması;
- ağırlıq qaldırmağa qadağa;
- intim əlaqələrin məhdudlaşdırılması;
- açıq və ictimai su hövzələrində çimməyə, həddindən artıq qızınmağa qadağa;
- həkimin təyin etdiyi preparatlar istisna olmaqla vaginal tampon, şam, qapaq və menstrual kasa istifadəsinə qadağa.
Həmçinin dərmanların qəbulu ilə bağlı həkim tövsiyələrinə ciddi əməl etmək və zəruri olduqda fizioterapiya prosedurlarına getmək lazımdır.
Profilaktika
Qadınlarda endometriozun spesifik profilaktikası yoxdur. Əsas tövsiyə müntəzəm olaraq (ildə ən azı iki dəfə) ginekoloji müayinədən keçmək və hər hansı şikayət yaranan kimi həkimə müraciət etməkdir. Uşaqlığı əhatə edən hər hansı cərrahi müdaxilə keçirmisinizsə, sağlamlığa daha diqqətlə nəzarət etmək lazımdır, çünki bu halda endometrioz riski artır. Həmçinin sidik-cinsiyyət sisteminin bütün iltihabi və infeksion xəstəliklərini vaxtında və tam müalicə etmək vacibdir.
Yadda saxla!
Endometrioz qadının reproduktiv sağlamlığı üçün birbaşa təhlükə yaradır. Dəyişilmiş toxumalar proliferasiyaya meyillidir ki, bu da çoxsaylı bitişmələrin yaranması və sonsuzluq riski ilə bağlıdır. Uşaqlıq boynu endometriozu tez-tez servikal kanalın stenozuna səbəb olur. Bundan əlavə, endometrioid toxuma hormondan asılıdır və fəal qan təchizatına malikdir. Bu, menstruasiya dövründə güclü qanaxmaların inkişafı ilə nəticələnə bilər. Bədxassəli transformasiya nadir olsa da, atipik hüceyrələr aşkarlandıqda müalicə taktikası, o cümlədən cərrahi müdaxilənin həcmi onkoginekoloqla fərdi şəkildə müəyyən edilir.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Dismenoreya (ağrılı aybaşı)
- Adneksit
- Amenoreya
- Anembrioniya
- Anovulyasiya
- Antifosfolipid sindromu
- Aqalaktiya
- Astenozoospermiya
- Azoospermiya
- Bakterial vaginoz (vajinanın disbakteriozu)
- Bartolin vəzinin kistası
- Bartolinit
- Cinsi və psixoseksual inkişafın ləngiməsi
- Cinsi yolla ötürülən infeksiyalar (CYÖİ)
- Çoxdöllü hamiləlik
Suallar və cavablar
Endometrioz zamanı hamilə qalmaq mümkündür, lakin şans azalır. Endometriumun (uşaqlığın selikli qişasının) hissəcikləri normalda olmamalı olduqları digər orqanlara yapışaraq orada böyüyür. Buna görə mayalanmış yumurtanın implantasiyası (uşaqlıq divarına yapışması) çətinləşə bilər.
Sonsuzluq, bir qayda olaraq, yumurtalıq endometriozunda yaranır. Bu zaman «şokolad» kistaları normal yumurtalıq toxumasını əvəz edir. Yumurtahüceyrələrin mənbəyi olan sağlam follikulların sayı azalır. Nəticədə onların mayalanma və hamiləliyin başlama ehtimalı da azalır.
Uşaqlıq boşluğunda və ya uşaqlıq boynunda patoloji toxumanın proliferasiyası nəzərə alınaraq uşaqlıqdaxili spiralın (UDS) yerləşdirilməsi əks göstərişdir.
Endometriozun müalicəsində konservativ (hormonoterapiya) və cərrahi üsullardan — endometrioz ocaqlarının laparoskopiya və ya açıq əməliyyatla çıxarılmasından istifadə olunur. Radikal cərrahi müalicədə yumurtalıqlar və uşaqlıq çıxarılır; belə əməliyyat xəstəlik proqressivləşdikdə, yumurtalıq kistaları böyük olduqda və konservativ müalicə effekt vermədikdə göstərişdir.
Kompleks terapiyada mikrosirkulyasiyanı yaxşılaşdıran preparatlar, immunomodulyatorlar, vitaminlər və analgetiklər (ağrıkəsici vasitələr) istifadə olunur.
Xeyr, patologiyanı özbaşına müalicə etməklə eksperiment aparmaq məsləhət deyil. Bu, vəziyyətin pisləşməsinə və fəsadların inkişafına səbəb ola bilər.
Mövzu üzrə məqalələr
Mioma aşkarlandı: əməliyyat mütləqdirmi?
Mioma diaqnozu hər zaman əməliyyat demək deyil. Qərar şikayətlərinizə, müayinə nəticələrinə və gələcək hamiləlik planınıza uyğun verilir.
İstiqamət: Ginekologiya
Həkim kolposkopiya təyin edib: sizi nə gözləyir?
Kolposkopiyaya yönləndirilmək xərçəng diaqnozu demək deyil. Müayinə uşaqlıq boynundakı dəyişiklikləri daha yaxından qiymətləndirməyə kömək edir.
İstiqamət: Ginekologiya / Diaqnostika / Onkoginekologiya
Hər ay təkrarlanan ağrı: nə vaxt müayinə lazımdır?
Aybaşı ağrısı geniş yayılsa da, güclü və həyatınızı məhdudlaşdıran ağrını araşdırmaq lazımdır. Ağrının necə dəyişdiyi müayinə üçün vacib…
İstiqamət: Ginekologiya
Aybaşı gecikir: səbəbi yalnız hamiləlikdirmi?
Aybaşının gecikməsi həmişə hamiləliklə bağlı olmur. İlk addım hamiləlik ehtimalını yoxlamaq, sonra gecikmənin təkrarlanmasını və yanaşı əlamətləri qiymətləndirməkdir.
İstiqamət: Ginekoloji endokrinologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
