Ürək-damar sistemi: quruluşu və funksiyası

Systema cardiovasculare

Ürək-damar sistemi ürəkdən və qan damarlarından ibarətdir. Onun əsas vəzifəsi qanı bütün bədən boyu hərəkətə gətirmək, toxumalara oksigen və qida maddələri çatdırmaq, mübadilə məhsullarını isə onlardan uzaqlaşdırmaqdır.

Yerləşməsi

Sistemin mərkəzi — ürək döş qəfəsində, iki ağciyər arasında yerləşir. Damarlar isə bədənin demək olar ki, bütün toxumalarına yayılır: iri arteriya və venalar əsasən bədən boşluqlarında və ətrafların dərin qatlarında keçir, ən kiçik damarlar — kapilyarlar isə orqanların daxilində sıx şəbəkə əmələ gətirir.

Bəzi toxumaların öz damarı yoxdur: gözün buynuz qişası, qığırdaq toxuması, dərinin üst qatı (epidermis), saç və dırnaqlar qidalanmanı ətraf toxumalardan alır.

Quruluşu

Ürək-damar sistemi iki əsas hissədən ibarətdir:

Ürək — dörd kameralı əzələli nasos: iki qulaqcıq və iki mədəcik.
Qan damarları — qanı daşıyan borular şəbəkəsi.

Damarlar quruluşuna və funksiyasına görə üç qrupa bölünür:

Damar	Qanın hərəkət istiqaməti	Quruluş xüsusiyyəti
Arteriyalar	Ürəkdən orqanlara	Divarı qalın, elastik və əzələlidir; yüksək təzyiqə davamlıdır
Kapilyarlar	Arteriyalarla venalar arasında	Divarı bir qat hüceyrədən ibarətdir; maddələr mübadiləsi burada gedir
Venalar	Orqanlardan ürəyə	Divarı nazikdir; ətraf venalarında qanın geri axmasına mane olan qapaqlar var

Arteriyalar getdikcə şaxələnərək arteriolalara keçir, venalar isə venulalardan başlayaraq birləşir və iriləşir.

Funksiyası

Ürək-damar sisteminin əsas işi qan dövranını təmin etməkdir. Qan iki dairə üzrə hərəkət edir:

Kiçik qan dövranı sağ mədəcikdən başlayır: qan ağciyər arteriyası ilə ağciyərlərə gedir, orada karbon qazını verib oksigenlə zənginləşir və ağciyər venaları ilə sol qulaqcığa qayıdır.
Böyük qan dövranı sol mədəcikdən başlayır: oksigenli qan aorta və onun şaxələri ilə bütün orqanlara paylanır, venoz qan isə yuxarı və aşağı boş venalarla sağ qulaqcığa qayıdır.

Bundan başqa sistem:

hormonları və digər bioloji fəal maddələri hədəf orqanlara daşıyır;
bədən istiliyinin paylanmasında iştirak edir;
immun hüceyrələri və antitelləri iltihab ocağına çatdırır;
böyrəklərlə birlikdə arterial təzyiqin və bədəndəki maye həcminin tənzimində rol oynayır.

Arterial təzyiq nədir

Arterial təzyiq qanın arteriya divarlarına göstərdiyi təzyiqdir. O iki rəqəmlə yazılır: yuxarı (sistolik) rəqəm ürəyin yığıldığı anı, aşağı (diastolik) rəqəm isə ürəyin boşaldığı anı əks etdirir.

Təzyiq gün ərzində dəyişir: fiziki yük, həyəcan, yuxu və bədən vəziyyəti ona təsir edir. Buna görə bir dəfəlik ölçmə diaqnoz üçün kifayət deyil — həkim adətən təkrar ölçmələrə və ya sutkalıq monitorinqin nəticəsinə əsaslanır.

Qeyd

Təzyiqi evdə ölçərkən bir neçə dəqiqə sakit oturun, qolu ürək səviyyəsində saxlayın və nəticələri qeyd edin — bu, həkim üçün dəyərli məlumatdır.

Sistemi sağlam saxlamaq üçün

Siqaretdən imtina — damar divarını qorumaq üçün ən təsirli addımlardan biri.
Gündəlik hərəkət: gəzinti, üzgüçülük, velosiped.
Duzun, heyvan yağlarının və emal olunmuş ətin azaldılması; rasionda tərəvəz, meyvə, paxlalılar və balığa yer verilməsi.
Bədən çəkisinə nəzarət.
Arterial təzyiqin, qanda xolesterinin və şəkərin vaxtaşırı yoxlanması.
Kifayət qədər yuxu və stresin idarə olunması.

Nə vaxt həkimə müraciət etməli

Dərhal 103-ə zəng edin

döş qəfəsində sıxıcı, yandırıcı ağrı (xüsusilə sol qola, çənəyə, kürəyə yayılırsa);
qəfil başlayan təngnəfəslik;
üzün bir tərəfinin əyilməsi, qolda və ya ayaqda qəfil zəiflik, nitqin pozulması;
huşun itməsi.

Planlı qaydada kardioloqa müraciət edin

təzyiq dəfələrlə normadan yüksək ölçülürsə;
ürək döyüntüsü hiss olunursa və ya ritm qeyri-bərabərdirsə;
adi yükdə təngnəfəslik və ya axşamlar ayaqlarda şişkinlik yaranırsa;
yaxın qohumlarda erkən yaşda ürək xəstəliyi olubsa.

Hissələri

Ürək

Cor

Ürək — döş qəfəsində yerləşən, ritmik yığılaraq qanı damarlara vuran içiboş əzələli orqandır. O, ürək-damar sisteminin mərkəzi hissəsidir.

Aorta

Aorta — insan bədəninin ən iri arteriyasıdır. O, sol mədəcikdən başlayır və oksigenlə zəngin qanı şaxələri vasitəsilə bütün orqanlara paylayır.

Yuxu arteriyaları

Arteriae carotides

Yuxu arteriyaları boyunda keçən və baş beyni, üzü, başın yumşaq toxumalarını qanla təchiz edən iri damarlardır.

Baş beynin arteriyaları

Arteriae cerebri

Baş beynin arteriyaları beyin toxumasını oksigen və qida maddələri ilə təchiz edir. Bu damarlarda qan axınının pozulması insultun əsas səbəbidir.

Aşağı ətrafların arteriyaları

Arteriae membri inferioris

Aşağı ətrafların arteriyaları ayaqların əzələlərini, sümüklərini və dərisini oksigenli qanla təchiz edir. Onların aterosklerotik daralması yeriş zamanı ağrıya və ağır hallarda toxumaların…

Aşağı ətrafların venaları

Venae membri inferioris

Aşağı ətrafların venaları qanı ayaqlardan ürəyə qaytarır. Bu damarlar varikoz genişlənmə, xroniki venoz çatışmazlıq və tromboz kimi geniş yayılmış xəstəliklərlə bağlıdır.

Qapı venası

Vena portae hepatis

Qapı venası mədə, bağırsaqlar, dalaq və mədəaltı vəzidən qanı toplayıb qaraciyərə aparan iri venadır. Qaraciyər bu qanı süzür və həzmdən gələn maddələri…

Suallar və cavablar

Ürək qanı arteriyalara vurur, arteriyalar kapilyarlara qədər şaxələnir. Kapilyarlarda qan toxumalarla maddə mübadiləsi aparır, sonra venalar vasitəsilə ürəyə qayıdır. Kiçik qan dövranında isə qan ağciyərlərdən keçərək oksigenlə zənginləşir.

Arteriyalar qanı ürəkdən aparır, venalar ürəyə gətirir. Arteriyanın divarı daha qalın və elastikdir; venalarda isə, xüsusən ayaqlarda, qanın geri axmasına mane olan qapaqlar olur. İstisna da var: ağciyər arteriyasında venoz, ağciyər venalarında isə oksigenli qan axır.

İlkin müayinə adətən arterial təzyiqin ölçülməsi, EKQ və qanda lipidlərin təyini ilə başlayır. Lazım olduqda həkim exokardioqrafiya, Holter monitorinqi, damarların ultrasəs müayinəsi və ya KT-angioqrafiya təyin edir.

Əlaqəli məlumatlar

Xəstəliklər

Simptomlar

Müayinə üsulları

İxtisaslar

Bu mövzuda məqalələr

Ürək-damar çatışmazlığı

Ürək çatışmazlığı (ÜÇ) — ürəyin adekvat qan dövranını təmin edən nasos kimi funksiyasının pozulması ilə şərtlənən patoloji vəziyyətdir.…

İstiqamət: Kardiologiya

Damar krizləri

Damar krizləri (angiodistonik krizlər) - damar tonusunun pozğunluqları, yəni arteriyaların hipertoniyası və ya hipotoniyası, venaların hipotoniyası, toxuma arteriovenoz…

İstiqamət: Nevrologiya

Ürək-damar sistemi