Cor
Ürək — döş qəfəsində yerləşən, ritmik yığılaraq qanı damarlara vuran içiboş əzələli orqandır. O, ürək-damar sisteminin mərkəzi hissəsidir.
Sistem: Ürək-damar sistemi
Yerləşməsi
Ürək döş qəfəsinin orta hissəsində — divararalığında, iki ağciyər arasında, döş sümüyünün arxasında yerləşir. Onun təxminən üçdə iki hissəsi orta xəttdən sola, üçdə biri isə sağa düşür.
Ürəyin geniş hissəsi — əsası yuxarı və arxaya, daralan ucu (zirvəsi) isə aşağı, sola və irəli yönəlib. Aşağıdan ürək diafraqmanın üzərində durur. Ürək iki qatlı birləşdirici toxuma kisəsi — perikardın içərisində yerləşir.
Quruluşu
Ürək dörd kameradan ibarətdir: sağ və sol qulaqcıq, sağ və sol mədəcik. Sağ və sol yarılar bir-birindən çəpərlə ayrılır, buna görə normada oksigenli və venoz qan qarışmır. Sol mədəciyin divarı ən qalındır — o, qanı böyük qan dövranına vurur.
Ürək divarı üç qatdan ibarətdir:
- endokard — kameraları içəridən örtən nazik qişa;
- miokard — əsas işi görən ürək əzələsi;
- epikard — xarici qişa, perikardın daxili təbəqəsi.
Qanın bir istiqamətdə axmasını dörd qapaq təmin edir:
| Qapaq | Harada yerləşir |
|---|---|
| Trikuspidal (üçtaylı) | Sağ qulaqcıqla sağ mədəcik arasında |
| Ağciyər arteriyasının qapağı | Sağ mədəcikdən ağciyər arteriyasına çıxışda |
| Mitral (ikitaylı) | Sol qulaqcıqla sol mədəcik arasında |
| Aorta qapağı | Sol mədəcikdən aortaya çıxışda |
Ürək əzələsini sağ və sol koronar arteriyalar qidalandırır. Ritmi isə xüsusi hüceyrələrdən ibarət ötürücü sistem yaradır: sinus düyünü, atrioventrikulyar düyün, Hiss dəstəyi və onun ayaqcıqları, Purkinye lifləri.
Funksiyası
Ürək nasos kimi işləyir: sağ yarısı venoz qanı ağciyərlərə (kiçik qan dövranı), sol yarısı isə oksigenlə zəngin qanı aorta vasitəsilə bütün bədənə (böyük qan dövranı) vurur.
Ürəyin işi dövrlərlə təkrarlanır: hər dövrdə yığılma — sistola və boşalma — diastola növbələşir. Ürək əzələsi avtomatizmə malikdir: impulslar ürəyin özündə, sinus düyünündə yaranır. Sinir sistemi və hormonlar isə ritmin tezliyini və yığılmanın gücünü dəyişir — məsələn, fiziki yük və həyəcan zamanı ürək daha tez döyünür.
Ürək necə işləyir: bir dövr
- Qulaqcıqların dolması. Venoz qan boş venalardan sağ qulaqcığa, ağciyərlərdən gələn oksigenli qan isə ağciyər venalarından sol qulaqcığa daxil olur.
- Qulaqcıqların yığılması. Sinus düyünündə yaranan impuls qulaqcıqları yığır və qan açıq trikuspidal və mitral qapaqlardan mədəciklərə keçir.
- Mədəciklərin yığılması. İmpuls atrioventrikulyar düyün və Hiss dəstəyi ilə mədəciklərə çatır. Trikuspidal və mitral qapaqlar bağlanır, ağciyər arteriyasının və aortanın qapaqları açılır — qan damarlara vurulur.
- Boşalma. Mədəciklər boşalır, arterial qapaqlar bağlanaraq qanın geri qayıtmasına imkan vermir. Kameralar yenidən qanla dolur və dövr təkrarlanır.
Stetoskopla eşidilən iki ürək tonu məhz qapaqların bağlanması ilə bağlıdır.
Ürək üçün faydalı vərdişlər
- Siqaret çəkməmək və tüstülü mühitdən uzaq durmaq.
- Həftənin çox günündə orta intensivlikli hərəkət: sürətli yeriş, üzgüçülük, velosiped.
- Duzu və şirniyyatı azaltmaq; tərəvəz, meyvə, tam taxıllı məhsullar və balığa üstünlük vermək.
- Arterial təzyiqi, xolesterini və qanda şəkəri müntəzəm yoxlatdırmaq.
- Yuxuya kifayət qədər vaxt ayırmaq və stresi idarə etməyi öyrənmək.
- Həkimin təyin etdiyi dərmanları özbaşına dayandırmamaq.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
Dərhal 103-ə zəng edin
- döşdə sıxıcı, yandırıcı ağrı bir neçə dəqiqədən çox davam edirsə və ya sol qola, çənəyə, kürəyə yayılırsa;
- ağrı soyuq tər, ürəkbulanma, qəfil zəiflik və ya təngnəfəsliklə müşayiət olunursa;
- insan huşunu itirərsə və ya ürək döyüntüsü çox sürətli və qeyri-bərabər olub halsızlıq yaradırsa.
Kardioloqa planlı müraciət
- adi yükdə təngnəfəslik və ya döşdə narahatlıq;
- ürək döyüntüsünün tez-tez hiss olunması, fasilələr;
- axşamlar ayaqlarda şişkinlik;
- yüksək arterial təzyiq;
- ailədə erkən yaşda ürək xəstəliyi.
Hissələri
Sağ qulaqcıq
Atrium dextrum
Sağ qulaqcıq ürəyin dörd kamerasından biridir. O, bədəndən qayıdan venoz qanı qəbul edib sağ mədəciyə ötürür; ürək ritmini yaradan sinus düyünü də…
Sol qulaqcıq
Atrium sinistrum
Sol qulaqcıq ağciyərlərdən gələn oksigenlə zəngin qanı qəbul edib mitral qapaq vasitəsilə sol mədəciyə ötürən ürək kamerasıdır.
Sağ mədəcik
Ventriculus dexter
Sağ mədəcik venoz qanı ağciyər arteriyasına — kiçik qan dövranına vuran ürək kamerasıdır.
Sol mədəcik
Ventriculus sinister
Sol mədəcik ürəyin ən güclü kamerasıdır: o, oksigenli qanı aortaya vuraraq böyük qan dövranını — bütün bədənin qan təchizatını təmin edir.
Mitral qapaq
Valva mitralis
Mitral qapaq sol qulaqcıqla sol mədəcik arasında yerləşən ikitaylı qapaqdır. O, qanın qulaqcıqdan mədəciyə keçməsinə imkan verir və mədəcik yığılarkən onun geri…
Aortal qapaq
Valva aortae
Aortal qapaq sol mədəciklə aorta arasında yerləşən üçtaylı qapaqdır. O, qanın mədəcikdən aortaya keçməsini təmin edir və onun geri qayıtmasına imkan vermir.
Trikuspidal qapaq
Valva tricuspidalis
Trikuspidal (üçtaylı) qapaq sağ qulaqcıqla sağ mədəcik arasında yerləşir və venoz qanın bir istiqamətdə — qulaqcıqdan mədəciyə axmasını təmin edir.
Ağciyər arteriyası qapağı
Valva trunci pulmonalis
Ağciyər arteriyası qapağı sağ mədəciklə ağciyər gövdəsi arasında yerləşən üçtaylı qapaqdır. O, qanın sağ mədəcikdən ağciyərlərə axmasını təmin edir və geri qayıtmasına…
Koronar arteriyalar
Arteriae coronariae
Koronar (tac) arteriyalar ürək əzələsini qanla təchiz edən damarlardır. Onların daralması və ya tutulması ürəyin işemik xəstəliyinin və miokard infarktının əsas səbəbidir.
Ürəyin ötürücü sistemi
Systema conducens cordis
Ürəyin ötürücü sistemi elektrik impulslarını yaradan və onları ürək əzələsinə yayan xüsusi hüceyrələr şəbəkəsidir. Ürək ritminin düzgünlüyü məhz bu sistemdən asılıdır.
Perikard
Pericardium
Perikard ürəyi və iri damarların başlanğıcını əhatə edən ikiqatlı birləşdirici toxuma kisəsidir. O, ürəyi qoruyur və onun sürtünmədən sərbəst hərəkət etməsini təmin…
Suallar və cavablar
Ürək döş qəfəsinin ortasında, döş sümüyünün arxasında yerləşir, lakin böyük hissəsi sola yönəlib. Buna görə ürək döyüntüsü ən aydın sol tərəfdə, döş ucunun bir qədər aşağısında hiss olunur.
Ritmi sağ qulaqcığın divarında yerləşən sinus düyünü yaradır. Oradan impuls ötürücü sistem vasitəsilə əvvəlcə qulaqcıqlara, sonra mədəciklərə yayılır. Vegetativ sinir sistemi və hormonlar ritmin tezliyini vəziyyətə uyğun dəyişir.
Əsas müayinələr elektrokardioqrafiya (EKQ), ürəyin ultrasəs müayinəsi (exokardioqrafiya), Holter monitorinqi və yüklənmə sınaqlarıdır. Lazım olduqda ürəyin MRT-si və ya koronaroqrafiya təyin edilir. Hansı müayinənin lazım olduğunu kardioloq şikayətlərə əsasən müəyyən edir.
Döşdə ağrı yalnız ürəklə deyil, onurğa, əzələlər, qida borusu, mədə və ağciyərlərlə də bağlı ola bilər. Səbəbi yalnız müayinə ilə dəqiqləşdirmək mümkündür. Sıxıcı ağrı, xüsusilə təngnəfəslik və soyuq tərlə birlikdə, təcili yardım çağırmaq üçün səbəbdir.
Əlaqəli məlumatlar
Xəstəliklər
- Miokard infarktı
- Stenokardiya (döş anginası)
- Ürəyin işemik xəstəliyi
- Ürək çatışmazlığı
- Ürək aritmiyası
- Qulaqcıqların fibrilyasiyası
- Taxikardiya
- Bradikardiya
- Ürək blokadası
- Ürək qüsuru
- Kardiomiopatiya
- Miokardit
- Perikardit
- Endokardit
- Mitral çatışmazlıq
- Mitral qapağın prolapsı
- Kəskin koronar sindrom
- Mədəciklərarası çəpər defekti
- Qulaqcıqlararası çəpər defekti
- Uzun QT sindromu
- Aortanın koarktasiyası
- Açıq arterial axacaq
- Kavasaki xəstəliyi
- Amiloidoz
- Dilatasion kardiomiopatiya
- Fallo tetradası
Simptomlar
Müayinə üsulları
İxtisaslar
Bu mövzuda məqalələr
Ürək xəstəliklərinin diaqnostikasında veloerqometriya
Ürəyin işemik xəstəliyi – əsasında ürək əzələsini (miokardı) qanla təmin edən koronar (ürək) arteriyalarında qan dövranının pozulması duran…
İstiqamət: Kardiologiya
Anadangəlmə ürək qüsurları
Anadangəlmə ürək qüsurları - ürəyin (o cümlədən onun qapaqlarının, arakəsmələrinin) və iri damarların bətndaxili inkişaf anomaliyalarıdır. Onların tezliyi…
İstiqamət: Kardiologiya
İnfarkt öncəsi vəziyyət
İnfarkt öncəsi vəziyyət — adətən birbaşa kəskin miokard infarktından əvvəl gələn təhlükəli, kritik vəziyyətdir. Onun səbəbi ürək əzələsinin…
İstiqamət: Kardiologiya
