Ürək çatışmazlığı ürəyin orqanizmin metabolik ehtiyaclarını ödəmək üçün kifayət qədər qan vurmaq qabiliyyətinin pozulduğu klinik sindromdur. Nəfəs darlığı, yorğunluq və ödemlə təzahür edə bilər.
Yayımlanma tarixi:
Sinonimlər
- Ürək yetməzliyi
- kardial çatışmazlıq
Xəstəlik haqqında
Ürək çatışmazlığının nəticəsi və təzahürü qan dövranının bu və ya digər mərkəzi və periferik həlqələrində qanla dolmanın, qan axınının və (yaxud) təzyiqin azalması və ya artmasıdır. Bu dəyişikliklər təkcə ürəyin nasos funksiyasının pozulmasının birbaşa mexaniki nəticəsi kimi deyil, həm də adaptasiya reaksiyalarının qeyri-adekvatlığının nəticəsi kimi meydana çıxır. Belə reaksiyalara taxi- və bradikardiya, damar periferik və ağciyər müqavimətinin dəyişməsi, qan dövranının «mərkəzləşməsi» və qanla dolmanın yenidən bölüşdürülməsinin digər formaları, maye və natrium ləngiməsi, ürəyin ayrı-ayrı kameralarının hipertrofiyası və genişlənməsi və s. aiddir.
Hemodinamika pozğunluqları öz növbəsində həm ürəyin özündə və damarlarda, həm də digər orqan və sistemlərdə patoloji dəyişikliklərə gətirib çıxarır və xəstənin həyat fəallığını məhdudlaşdıran, nəticə etibarilə isə onun həyatını təhlükə altına qoyan pozğunluqlarla müşayiət olunur.
Səbəbləri
Xəstəliyin inkişafının ən çox rast gəlinən səbəblərinə ürək və damarların müxtəlif patologiyaları aiddir: ürəyin işemik xəstəliyi bütün təzahürlərində, ürəyin ritm və keçiriciliyinin pozulması, anadangəlmə və qazanılmış qüsurlar, iltihabi proseslər (miokardit, perikardit, endokardit), kardiomiopatiyalar, arterial hipertenziya. Ürəyin işinə tənəffüs sisteminin vəziyyəti (XOAX), şəkərli diabet və digər endokrin patologiyalar da təsir göstərə bilər.
Ürək çatışmazlığının inkişaf ehtimalını artıra bilən risk amilləri arasında ən böyük əhəmiyyətə malikdir:
- zərərli vərdişlər: siqaret çəkmək, spirtli içkilərdən sui-istifadə;
- tez-tez stress;
- hipodinamiya və ya əksinə, hədsiz fiziki yüklər;
- bəzi infeksiyalar;
- artıq bədən çəkisi;
- yuxusuzluq, xroniki həddindən artıq yorğunluq;
- irsiyyət.
Təsnifat
Gedişindən asılı olaraq ürək çatışmazlığının kəskin və xroniki forması ayırd edilir. Birinci halda patologiya sürətlə inkişaf edir, pasiyentin vəziyyətinin əhəmiyyətli dərəcədə pisləşməsi ilə müşayiət olunur və tibbi yardım olmadıqda böyük ehtimalla ölümlə nəticələnir. Ürək çatışmazlığının xroniki növü yavaş proqressivləşir, fiziki yükə tolerantlığın tədricən azalması ilə müşayiət olunur.
Patoloji ocağın lokalizasiyası ürək çatışmazlığının üç növünü ayırd etməyə imkan verir:
- sağ mədəcik;
- sol mədəcik;
- qarışıq.
Patologiyanın mənşəyi və inkişaf mexanizmi yüklənmə, miokardial və kombinə olunmuş formaları ayırd etməyə imkan verir.
Xəstəliyin gedişinin xüsusiyyətləri və əlamətlərin ifadəliliyi ürək çatışmazlığının bir neçə mərhələsini müəyyən edir:
- I mərhələ: simptomlar əhəmiyyətli fiziki yüklərdə yaranır, istirahətdən sonra tez keçir;
- IIA mərhələsi: təngnəfəslik və digər simptomlar cüzi fiziki yükdə yaranır, ödemlər gah yaranır, gah da keçir;
- IIB mərhələsi: tez-tez təngnəfəslik tutmaları, daimi ödemlər, ürəkdə ağrılar, ritm pozğunluqları ilə müşayiət olunur;
- III mərhələ: simptomlar sakit vəziyyətdə ifadə olunur, fiziki yük demək olar ki, mümkün deyil, çünki ürək toxumaların zəruri qan təchizatı səviyyəsini təmin edə bilmir.
Ürək çatışmazlığının dərəcəsi Nyu-York təsnifatına görə də müəyyən edilə bilər, bu təsnifat patologiyanın dörd funksional sinfini (FS) ayırd edir:
- FS I: adi fiziki fəallıq məhdudlaşmır, problemlər yalnız orta səviyyədən yuxarı yükdə, məsələn, sürətli yerimə, qaçış, yoxuşa qalxma zamanı yaranır;
- FS II: pasiyent özü üçün adi olan fiziki yükdə özünü pis hiss edir;
- FS III: çatışmazlıq simptomları hətta kiçik yükdə də yaranır (məsələn, düz yerdə gedərkən pasiyent dincəlmək üçün daim dayanmaq məcburiyyətində qalır);
- FS IV: simptomlar hətta minimal yükdə və sakit vəziyyətdə də yaranır.
Mərhələlər
Funksional siniflər və klinik mərhələlər «Təsnifat» bölməsində təsvir olunub. Beynəlxalq praktikada bunlarla yanaşı, gedişin dörd mərhələsi — A, B, C və D (ACC/AHA) istifadə olunur; bu bölgü risk mərhələsindən başlayır.
- Mərhələ A — yüksək risk: arterial hipertenziya, şəkərli diabet, piylənmə və ya ürəyin işemik xəstəliyi var, lakin ürəyin quruluşu hələ dəyişməyib. Əsas məqsəd risk amillərinə nəzarətdir.
- Mərhələ B — ürəkdə struktur dəyişikliklər (mədəcik divarının qalınlaşması, infarktdan sonrakı çapıq) var, lakin simptomlar yoxdur. Dərman müalicəsi simptomların yaranmasını ləngidə bilər.
- Mərhələ C — təngnəfəslik, ödem, yorğunluq kimi simptomlar var və ya əvvəllər olub. Daimi müalicə və müntəzəm müşahidə tələb olunur.
- Mərhələ D — optimal müalicəyə baxmayaraq simptomlar sakit vəziyyətdə də saxlanılır, tez-tez hospitalizasiya lazım olur. Mexaniki dəstək və ya transplantasiya imkanları müzakirə edilir.
Mərhələ geri dönmür: simptomlar azalsa belə xəstə C mərhələsində qalır, funksional sinif isə müalicə fonunda yaxşılaşa bilər. Mərhələni həkim müayinə nəticələri əsasında müəyyən edir və o, müalicənin seçiminə təsir göstərir.
Klinik mənzərə
Ürək çatışmazlığının əlamətləri kişilərdə və qadınlarda demək olar ki, eynidir. Xəstəliyin klassik əlamətlərinə aiddir:
- fiziki yükdə, həmçinin uzanmış vəziyyətdə təngnəfəslik;
- gün ərzinin ikinci yarısında daha çox ifadə olunan ayaq ödemləri; ağır hallarda maye qarın boşluğunda, ağciyərlərdə toplanmağa başlayır;
- daimi yorğunluq hissi, zəiflik, bəzən ürəkbulanma;
- dövri quru öskürək;
- gecə saatlarında tezləşmiş sidik ifrazı.
Digər əlamətlər ürəyin işinin pozulması ilə bağlıdır. Pasiyent döş qəfəsində ağrılara, sızıltıya, taxi- və ya bradikardiyaya (tez-tez və ya nadir ürək döyüntüsünə), aritmiya tutmalarına şikayət edə bilər.
Kəskin ürək çatışmazlığının simptomları o qədər aydındır ki, onları görməməzliyə vurmaq mümkün deyil. Tutma sürətlə başlayır, insanın vəziyyəti kəskin şəkildə pisləşir. Onu oturmağa məcbur edən güclü təngnəfəslik, köpüklü, çəhrayımtıl bəlğəm ayrılan öskürək, soyuq tər yaranır. Dəri solğunlaşır, dodaqlar göyümtül rəng alır. Bu vəziyyət təcili tibbi yardım tələb edir.
Xəstəliyin simptomları
- AST-nin yüksəlməsi
- Artmış yorğunluq
- Asidoz
- Ayaqlarda zəiflik
- Ayaqların ödemi
- Bayılma
- Başgicəllənmə
- Döş qəfəsində xışıltılar
- Dəri solğunluğu
- Gecə və təcili sidik ifraz etmə istəkləri
- Gecə öskürüyü
- Gözlərin altında qaralıqlar
- Gözlərin şişməsi
- Hava çatışmazlığı
- Hematokrit aşağı düşüb
- Hematokritin yüksəlməsi
- Kreatinin aşağıdır
- Kreatinin yüksəkdir
- Limfostaz
- Ləngimə
- Panik atakalar
- Qadınlarda ödem
- Qollarda ağırlıq
- Qolların ödemi, əl ödemi
- Sianoz
- Sidik cövhərinin (karbamidin) yüksəlməsi
- Sürətli nəbz
- Tənəffüs ritminin pozulması
- Xolesterin plakaları
- Yuxusuzluq
Oxşar əlamətlər aşkar etmisinizsə, nə etməli?
-
Özünüzü müalicə etməyin
Özbaşına müalicə sağlamlıq üçün təhlükəlidir. Dəqiq diaqnoz olmadan müalicəyə başlamaqla vaxt itirə və yanlış yol seçə bilərsiniz.
-
Mütləq həkimə müraciət edin
Yalnız ixtisaslı həkim dəqiq diaqnoz qoya və düzgün müalicə təyin edə bilər. Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuzu bilmirsinizsə, terapevtə yazılın — o, sizi lazımi həkimə yönləndirəcək.
-
Müalicəni təxirə salmayın
İlk əlamətlər yaranan kimi başlanmış müalicə daha effektiv olur və ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
-
Bizə müraciət edin — mütləq kömək edəcəyik
*1103
Diaqnostika
Kəskin ürək çatışmazlığının diaqnostikası çətinlik törətmir, çünki vəziyyət aydın simptomlarla müşayiət olunur. Həkimlər əvvəlcə orqanizmin işindəki təhlükəli pozğunluqları aradan qaldırır, sonra isə vəziyyət sabitləşdikcə səbəbi aşkar etmək üçün tədricən pasiyenti müayinə edirlər. Xroniki formada patologiyanın dərəcəsini və sinfini dəqiq müəyyən etmək, həmçinin bu vəziyyətə hansı xəstəliyin səbəb olduğunu təyin etmək vacibdir. Bunun üçün standart üsullardan istifadə olunur: şikayət və anamnezin toplanması, ümumi baxış, orqanizmin iş göstəricilərinin ölçülməsi. Əlavə olaraq təyin olunur:
- EKQ, EKQ-nin xolter monitorinqi;
- SATM (arterial təzyiqin sutkalıq monitorinqi);
- yük sınaqları: veloerqometriya, tredmil-test;
- ağciyərlərin vəziyyətinin qiymətləndirilməsi (spirometriya);
- döş qəfəsi orqanlarının rentgeni;
- ürəyin, qarın boşluğu orqanlarının, böyrəklərin USM-i (göstərişlər olduqda);
- laborator diaqnostika: ümumi qan və sidik analizləri, qanın biokimyası (qlükoza, xolesterin və digər lipid fraksiyalarının səviyyəsinin müəyyən edilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir), koaqulogramma.
Zəruri hallarda orqanizmin vəziyyətinin mümkün qədər tam qiymətləndirilməsi üçün müayinələrin siyahısı genişləndirilə bilər.
Müalicə
Kişi və qadınlarda ürək çatışmazlığının müalicə sxemi onun səbəbindən, formasından, əsas simptomların ifadəliliyindən asılıdır. Kəskin vəziyyətdə, həmçinin xroniki ÜÇ-nin ağır dərəcəsində orqanizmin həyati vacib göstəricilərinin sabitləşdirilməsi ön plana çıxır. Pasiyentə ağciyərlərdə durğunluğu azaltmaq üçün venadaxili sidikqovucu vasitələr, arterial təzyiq yüksək olduqda ürəyin işini yüngülləşdirmək üçün tez təsir edən nitratlar, təzyiq aşağı düşdükdə isə ürəyin yığılmasını gücləndirən preparatlar təyin olunur. Zəruri hallarda oksigenoterapiya (oksigen nəfəsalma) istifadə olunur. İnsan tam sakitlik rejimini gözləməlidir. Vəziyyət sabitləşdikdən sonra saxlayıcı terapiya təyin olunur.
Xroniki ürək çatışmazlığının müalicə sxemi fərdi qaydada seçilir. Ürəyin atım fraksiyası azalmış xroniki ürək çatışmazlığında müalicənin əsasını ömrü uzadan və hospitalizasiya riskini azaldan dörd qrup preparat təşkil edir:
- angiotenzin çevirən ferment inhibitorları, angiotenzin reseptor blokatorları və ya angiotenzin reseptoru və neprilizin inhibitorları;
- beta-adrenoblokatorlar;
- mineralokortikoid reseptor antaqonistləri;
- natrium-qlükoza kotransportyoru 2-nin (SGLT2) inhibitorları.
Bunlara əlavə olaraq aşağıdakılar təyin oluna bilər:
- durğunluq və ödemləri azaltmaq üçün sidikqovucular;
- qanı durulaşdıran vasitələr (antikoaqulyantlar) – məsələn, qulaqcıqların fibrilyasiyası olduqda;
- ürək qlikozidləri – əsasən ritm tezliyinə nəzarət üçün və ya əsas müalicəyə baxmayaraq simptomlar davam etdikdə;
- nitratlar – müşayiət edən stenokardiya olduqda.
Pasiyent üçün həyat tərzini dəyişmək çox vacibdir: duz və yağlı məhsullardan imtina etmək, siqaret çəkməyi və spirtli içkiləri tərk etmək, stresslərdən qaçmaq, tam yatmaq. Heç bir halda ağrı və ya təngnəfəsliyə səbəb olmaması vacib olan gündəlik fiziki yükün qayğısına qalmaq lazımdır. Piyada gəzinti və ya üzgüçülük əla uyğun gəlir.
Terapevtik stasionara hospitalizasiya
Ürək çatışmazlığının stasionar müalicəsi hər bir pasiyentə kompleks və fərdi yanaşmanı təmin edir. Stasionar şəraitində xəstəliyin formasını və dərəcəsini dəqiq müəyyən etməyə imkan verən hərtərəfli diaqnostika aparılır, o cümlədən elektrokardioqrafiya, exokardioqrafiya, sutkalıq monitorinq və laborator müayinələr. Mütəxəssislərin nəzarəti altında ürəyin nasos funksiyasının yaxşılaşdırılmasına, durğunluq hadisələrinin azaldılmasına və ağırlaşmaların profilaktikasına yönəlmiş medikamentoz terapiyanın seçilməsi və korreksiyası həyata keçirilir. Ürək-damar sisteminin vəziyyətinə nəzarətə və pasiyentin təlimləndirilməsinə xüsusi diqqət yetirilir ki, bu da həyat keyfiyyətinin yaxşılaşmasına və təkrar ürək-damar hadisələrinin riskinin azalmasına kömək edir. Bu yanaşma effektiv müalicəni və pasiyentin vəziyyətinin uzunmüddətli sabitləşməsini təmin edir.
Profilaktika
Ürək çatışmazlığının profilaktikası, ilk növbədə, həyat tərzinin korreksiyasıdır. Patologiyanın müalicəsində olduğu kimi, qidalanmaya, fiziki yükə, gün rejiminə vaxt ayırmaq, streslərdən qaçmaq və tam istirahət etmək vacibdir. Artıq bədən çəkisi olan xəstələr çəkilərini azaltmalıdırlar. Həmçinin simptomlar olmadıqda belə profilaktik müayinədən keçmək, mütəmadi olaraq həkimə müraciət etmək və onun bütün tövsiyələrinə əməl etmək çox vacibdir.
Yadda saxla!
Ürək çatışmazlığı çox vaxt yaşlı insanlarda, xüsusilə də onlarda çoxlu sayda risk amili olduqda inkişaf edən vəziyyətdir. O, daimi nəzarət, dərman qəbulu, həmçinin həyat tərzinin korreksiyasını tələb edir: bədən çəkisinin azaldılması, arterial təzyiq səviyyəsinin və qan qlükoza konsentrasiyasının sabitləşdirilməsi və s. Təhlükəni təkcə kəskin vəziyyətin deyil, patologiyanın xroniki formasının da yaratdığını anlamaq vacibdir. Ürək daim öz imkanlarının hüdudunda işləməyə məcbur olur, bir növ qapalı dövrə yaranır. Hər bir nasazlıq qan təchizatının keyfiyyətinin azalmasına gətirib çıxarır, onlar isə öz növbəsində yeni nasazlıqlara səbəb olur. Nəticədə pasiyentdə kəskin ürək çatışmazlığının, miokard infarktının, öldürücü aritmiyaların, trombozların və digər ölümcül təhlükəli ağırlaşmaların inkişaf riski artır.
Əlaqəli Xəstəliklər
- Ağciyər arteriyasının tromboemboliyası
- Mitral qapağın prolapsı
- Ağciyər hipertenziyası
- Ağciyər ödemi
- Kəskin koronar sindrom
- Mədəciklərarası çəpər defekti
- Qulaqcıqlararası çəpər defekti
- Mədəcik taxikardiyası
- Aortanın koarktasiyası
- Açıq arterial axacaq
- Amiloidoz
- Böyrək arteriyasının stenozu
- Hiponatriemiya
- Dilatasion kardiomiopatiya
- Trikuspidal çatışmazlıq
Faydalı Məqalələr
Anadangəlmə ürək qüsurları
Anadangəlmə ürək qüsurları - ürəyin (o cümlədən onun qapaqlarının, arakəsmələrinin) və iri damarların bətndaxili inkişaf anomaliyalarıdır. Onların tezliyi…
İstiqamət: Kardiologiya
Suallar və cavablar
Diaqnostika və müalicə taktikası klinik əlamətlər, müayinə nəticələri, yanaşı xəstəliklər və pasiyentin fərdi xüsusiyyətləri nəzərə alınaraq profil mütəxəssis tərəfindən müəyyən edilir.
Mövzu üzrə məqalələr
Piylənmə zamanı arterial hipertoniya və obstruktiv yuxu apnoesi sindromu
Piylənmə ilə xarici tənəffüs funksiyasının bütöv bir sıra pozğunluqları bağlıdır. Artıq bədən çəkisi olan şəxslərdə ağciyər ventilyasiyasına tələbat…
İstiqamət: Kardiologiya / Somnologiya
Arterial hipertoniya
Arterial hipertoniya (AH) – ürəyin və damarların ən geniş yayılmış xəstəliklərindən biridir. Xəstələrin əksəriyyəti müəyyən vaxta qədər xəstə…
İstiqamət: Kardiologiya
Hipertoniya xəstəliyinin müalicəsi
Hipertoniya xəstəliyi arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə xarakterizə olunan ürək-damar sisteminin xəstəliyidir. Təzahürlər əsasən beyin damarlarının (baş ağrıları, başgicəllənmə,…
İstiqamət: Kardiologiya
Prehipertoniya (sərhəd hipertenziyası)
Prehipertoniya — «sərhəddə» olan vəziyyətdir: təzyiq artıq tam normal deyil, lakin klinik ifadə olunmuş hipertoniyaya hələ çatmayıb. Müasir…
İstiqamət: Kardiologiya
Konsultasiya alın
Bu əlamətləri özünüzdə görürsünüzsə, həkimə müraciət etməyi təxirə salmayın. Vaxtında konsultasiya ağırlaşmaların qarşısını almağa kömək edir.
Ətraflı məlumat almaq və qəbula yazılmaq üçün bizə zəng edin:
